
وقتی کسی در میان جمع میگوید «من نمیخواهم آدم معمولی باشم»، معمولاً نگاهها میان تحسین و ترحم سرگردان میشود. از سویی، میل به خاص بودن، نشانی از اراده برای عبور از وضع موجود است. از سوی دیگر، پافشاری بر «غیرمعمولی بودن» اغلب بیآنکه کسی اعتراف کند، حامل نوعی اضطراب است: اضطرابِ محو شدن در میان دیگران، گم شدن در جماعت، فراموش شدن پس از مرگ.
این یادداشت، دعوتی است برای مکثی عمیقتر روی این اضطراب. نه برای رواندرمانی ارزانقیمت، که برای نگاهی جامعهشناسانه و روانکاوانه به ریشههای آن. چه شد که «معمولی بودن» به چنین توهینی بدل شد؟
همۀ ما در کودکی قصههایی شنیدهایم که قهرمانانش معمولی نبودند. کسی که از نژادی پنهان بود، شاهزادۀ گمشدهای که در لباس رعیت میزیست، یا کودکی که دنیا را نجات میداد. به تعبیر دونالد وینیکات، روانکاو بریتانیایی، کودک برای بقای روانیاش نیاز دارد که حس کند «برای کسی خاص است»؛ این احساس در بستر محبت والدین و نگاهِ بیقیدشان رشد میکند. اما اگر این نیاز بیش از حد تغذیه شود یا برآورده نشود، به شکل پاتولوژیک در شخصیت مینشیند.
در بزرگسالی، آن کودکِ نادیدهمانده یا کودکِ بیشازحد دیدهشده، همچنان درون ماست. یکی در حسرت تأیید بیرونی دست و پا میزند، دیگری در ترس از سقوط از برج خیالینش در تقلاست. میل به خاص بودن، در این بستر، دیگر انتخابی خلاقانه نیست؛ واکنشیست عصبی.
جامعه نیز کموبیش با این عقده همدست میشود. الگوریتمهای شبکههای اجتماعی، اقتصاد توجه، فرهنگ موفقیتِ فردی و داستانهای موفقیتِ «غیرممکننما» مدام به ما القا میکنند که اگر دیده نشوی، یعنی شکست خوردهای. فرایند معمولی بزرگ شدن، کار کردن، دوستی، زندگی کردن، و در نهایت، مردن، در این نظام ارزشی بیمعناست.
در جهانی که همۀ آدمها به سبک یکدیگر میخواهند متفاوت باشند، معمولی بودن شبیه شکست است. حتی در زبان روزمره، کسی که زندگی عادی دارد، اغلب با نوعی دلسوزی یا تحقیر توصیف میشود. گویی ارزش انسانی، وابسته به تعداد لایکها و رزومههاست.
اما شاید نقطۀ گریز همینجاست. در مقابلِ وسوسۀ خاص بودن، شجاعتِ معمولی بودن میتواند کنش رهاییبخش باشد. همانطور که بسیاری از اندیشمندان از «فضیلت گمنامی» سخن گفتهاند، معمولی بودن را نیز میتوان تمرینی دانست برای بازگشت به خویشتنِ بینقاب. شاید بتوان آن را نوعی «زهدِ مدرن» نامید؛ نوعی بیاعتنایی به بازار شخصیتسازی.
آنکه میپذیرد معمولی است، نه از روی بیتفاوتی، که از سر بلوغی است که از اضطرابِ مقایسه عبور کرده. او زندگیاش را بر پایۀ معناداری بنا میکند، نه بر پایۀ تفاوت نمایشی با دیگران.