تا حالا شده یه آهنگ گوش بدین و یهو مو به تنتون سیخ بشه؟
نه از ترس، اتفاقا ممکنه همون لحظه یکی از لذت‌بخش‌ترین قسمت‌های آهنگ باشه. شاید ورود ناگهانی یه ساز، تغییر ملودی، اوج گرفتن آهنگ یا حتی یه قسمت خاص که به یه خاطره وصل شده، باعث بشه یک موج لرز (Chills) از تنتون رد بشه و مورمور بشید (Goosebumps)
اسم این تجربه Frisson هست که بهش Aesthetic Chills هم می‌گن. و نکته‌ی جالب اینه که این فقط یه تعبیر برای خیلی تحت تأثیر قرار گرفتن نیست؛ بدن واقعا واکنش فیزیولوژیک نشون می‌ده
اما چرا موسیقی باید چنین واکنشی ایجاد کنه؟
مغز ما موقع گوش دادن به موسیقی دائما در حال پیش‌بینی کردنه. (البته این پیش‌بینی فقط مختص موسیقی نیست، مثلا همین الان که این متن رو می‌خونید مغزتون داره کلمه بعدی رو پیش‌بینی می‌کنه) وقتی یک ملودی رو می‌شنویم، بعد از چند نت کم‌کم میتونیم حدس بزنیم در ادامه چیه. موسیقی می‌تونه همین انتظار رو بسازه و بعد در لحظه‌ای مناسب بشکنه؛ مثلا چیزی وارد آهنگ بشه که انتظارش رو نداشتیم، یا یک اوج خیلی دیرتر از چیزی که فکر می‌کردیم اتفاق بیفته.
این ترکیب انتظار و غافلگیری می‌تونه یکی از دلایلی باشه که بعضی لحظات موسیقی این‌قدر لذت‌بخش می‌شن. توی چنین لحظاتی، سیستم پاداش مغز هم می‌تونه فعال بشه؛ پس آزاد شدن دوپامین با تجربه‌ی لذت موسیقی ارتباط داره (همه جا هست این دوپامین)
ولی یه سوال مهم، همه با موسیقی این حس‌ها رو نمیگیرن، چرا؟
آدم‌ها از نظر میزان آمادگی برای تجربه‌ی Frisson موسیقایی تفاوت زیادی با هم دارن. (گفتم موسیقیایی چون میتونیم Frisson رو با هنرهای دیگه هم تجربه کنیم) ممکنه یک نفر با یک قطعه موسیقی بارها پشت سر هم Goosebumps بگیره، در حالی که فرد دیگه تقریبا هیچ‌وقت چنین واکنشی رو تجربه نکنه.
یکی از توضیح‌های احتمالی، شخصیت ماست. در پژوهش‌ها، افرادی که در ویژگی شخصیتی Openness to Experience یا پذیرای تجربه بودن، نمره‌ی بالاتری دارن، معمولا بیشتر به تجربه‌های جدید، تخیل، زیبایی، هنر و کنجکاوی فکری جذب می‌شن و ظاهرا بیشتر مستعد تجربه‌ی Frisson هستن.
اما ماجرا فقط به علاقه داشتن به هنر خلاصه نمی‌شه. بعضی پژوهش‌های تصویربرداری مغز نشون دادن افرادی که به‌طور مکرر از موسیقی این احساس رو می‌گیرن، ممکنه ارتباط ساختاری قوی‌تری بین نواحی پردازش شنوایی و نواحی مرتبط با پردازش هیجانی و اجتماعی در مغزشون داشته باشن
از طرف دیگه، گاهی خود موسیقی به‌تنهایی عامل اصلی واکنش نیست؛ بلکه خاطرات و احساساتی که به اون موسیقی گره خوردن، شدت واکنش رو بیشتر می‌کنن. به همین دلیل، ممکنه دقیقا یه آهنگ یکسان برای دو نفر کاملا متفاوت عمل کنه. چیزی که برای یه نفر صرفا یه قطعه موسیقیه، برای دیگری می‌تونه یه محرک قدرتمند برای خاطره، احساس و در نهایت همون حس مورمور شدن باشه
اما حالا یه یافته‌ی خیلی جدید هم داریم. در سال ۲۰۲۶، پژوهشگران داده‌های بیش از ۱۵۵۰۰ نفر رو بررسی کردن تا ببینن آیا تفاوت افراد در تجربه‌ی Frisson در واکنش به موسیقی و هنر، می‌تونه با عوامل ژنتیکی هم ارتباط داشته باشه یا نه.
نتیجه نشون داد که بخشی از تفاوت بین افراد می‌تونه با عوامل خانوادگی و ژنتیکی مرتبط باشه. پژوهشگران برآورد کردن که عوامل خانوادگی (ژنتیک و محیط و تجربه‌های مشترک) می‌تونن تا حدود ۲۹٪ از تفاوت مشاهده‌شده در تمایل به تجربه‌ی این حس رو توضیح بدن. البته وقتی مشخصا تنوع ژنتیکی رایج در DNA بررسی شد، این ارتباط حدود ۷٪ بود.
اما اینجا یک نکته‌ی خیلی مهم وجود داره:
این یافته به این معنی نیست که داشتن یک DNA خاص باعث می‌شه حتما با موسیقی Goosebumps بگیریم. فقط نشون می‌ده که ژنتیک ممکنه یکی از عوامل مؤثر در تفاوت افراد باشه؛ در کنار شخصیت، تجربه‌های زندگی، محیط و عوامل دیگه‌ای که هنوز همه‌شون رو به‌طور کامل نمی‌شناسیم
پس دفعه‌ی بعد که یه آهنگ باعث شد بی‌اختیار مورمور بشین، احتمالا اتفاقی که داره می‌افته خیلی پیچیده‌تر از اینه که فقط بگیم این آهنگ خیلی قشنگه؛ اینکه اون آهنگ چقدر شما رو تحت‌تأثیر قرار داده، جدای خود آهنگ، حاصل ترکیبی از مغز، شخصیت، تجربه‌های زندگی، محیط و حتی بخشی از زیست‌شناسی شماست
