سال ۱۹۰۰، چندتا غواص یونانی در نزدیکی جزیره‌ای به اسم Antikythera، با یک کشتی غرق‌شده‌ی باستانی روبه‌رو شدن.
اونا از دل این کشتی مجموعه‌ای از مجسمه‌های برنزی و مرمری، ظروف، سکه‌ها و اشیای مختلف رو بیرون کشیدن؛ اما در بین این گنجینه، چیزی پیدا شد که در نگاه اول بیشتر شبیه یک تکه فلز زنگ‌زده و بی‌اهمیت بود.
چیزی که بعدها مشخص شد یکی از عجیب‌ترین فناوری‌های به‌جامونده از دنیای باستانه، مکانیزم آنتیکیترا
این دستگاه عنوان قدیمی‌ترین ماشین محاسباتی مکانیکی رو گرفته و حتی بعضی‌ها بهش لقب "اولین کامپیوتر آنالوگ جهان" رو دادن. ولی کامپیوتر؟ تو یونان باستان؟
دستگاه از مجموعه‌ای از چرخ‌دنده‌های برنزی تشکیل شده بود که داخل محفظه‌ای نسبتا کوچک قرار گرفته بودن. چیزی که امروزه از این دستگاه باقی مونده، ۸۲ قطعه‌ی جداگونه‌ست که از بقایاش شناسایی شدن.
پژوهشگراk تخمین می‌زنن که حدود یک‌سوم از مکانیزم اصلی تا امروز باقی مونده، ولی با این حال همین قطعات شامل حدود ۳۰ چرخ‌دنده هستن.
و این چرخ‌دنده‌ها صرفا برای حرکت دادن عقربه‌های یه ساعت ساده نبودن. با چرخوندن یه دستگیره، دستگاه می‌تونست چرخه‌های مختلف آسمانی رو محاسبه کنه و نمایش بده؛ از جمله حرکت خورشید و ماه، مراحل ماه، تقویم‌های خورشیدی و قمری و زمان برخی کسوف‌ها و خسوف‌ها.
همچنین شواهدی وجود داره که بخش جلویی دستگاه برای نمایش موقعیت پنج سیاره‌ای که یونانیان باستان می‌شناختن طراحی شده بود: عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل
روی صفحات فلزیش، یه سری نوشته بسیار ریز حک شده بود که در طول زمان درون فلز پنهان شده بودن. توی سال 2005، پژوهشگران با کمک تصویربرداری سه بعدی و X-Ray CT، تونستن داخل قطعات رو بدون آسیب زدن بهشون ببینن، و با هزاران حرف رو به رو شدن.
این نوشته‌ها عملا یه راهنمای استفاده‌ی باستانی بودن و اطلاعاتی درباره‌ی محاسبات نجومی و تقویمی دستگاه به پژوهشگران دادن. حتی مشخص شد که بعضی از چرخ‌دنده‌ها برای نمایش حرکت ماه طراحی شده بودن
در واقع، ساخت چنین دستگاهی با دانش زمان خودش غیرممکن نبوده. یونانیان باستان با چرخ‌دنده‌ها، ابزارهای اندازه‌گیری و مدل‌های حرکتی آسمون آشنا بودن و دانش پیشرفته‌ای در ریاضیات و نجوم داشتن. پس وجود این دستگاه با سطح دانش فنی اون دوره تناقضی نداره.
اما چیزی که اون رو شگفت‌انگیز می‌کنه، پیچیدگی کم‌سابقش در بین نمونه‌های شناخته‌شده‌ی باستانیه. دستگاه از مجموعه‌ای بسیار پیچیده از چرخ‌دنده‌ها استفاده می‌کرد، اما نمونه‌های شناخته‌شده‌ای با چنین سطحی از پیچیدگی برای قرن‌ها دیده نمی‌شه؛ تا اینکه بسیار بعدتر، ساعت‌های نجومی اروپایی در قرون وسطی ظاهر شدن.
پس معمای اصلی اینه که اگر چنین سطحی از مهارت فنی وجود داشته، چرا تقریبا هیچ نمونه‌ی مشابهی از اون باقی نمونده؟ ما یک دستگاه فوق‌العاده پیچیده در اختیار داریم، اما بخش بزرگی از زنجیره‌ی دانش و فناوری‌ای که به ساخت چنین دستگاهی منتهی شده، برای ما ناشناخته یا از دست رفته‌ست
تحقیقات امروزی کم‌کم تصویر کامل‌تری از این دستگاه به ما میدن. پژوهشگران با استفاده از قطعات باقی‌مونده و نوشته‌های روی اون، مدل‌های مختلفی از مکانیزم رو بازسازی کردن. برای مثال، در سال ۲۰۲۱، تیمی از UCL مدلی ارائه کرد که تلاش می‌کرد بر اساس شواهد موجود، نحوه‌ی عملکرد و ظاهر احتمالی بخش جلویی دستگاه و نمایش خورشید، ماه و پنج سیاره‌ی شناخته‌شده در آن زمان رو بازسازی کنه
با این حال، هنوز پرسش‌های مهمی بی‌پاسخ موندن: چه کسی دستگاه رو ساخته، کجا ساخته شده و دقیقا برای چه کسی یا چه نهادی بوده؟ حتی درباره‌ی مسیر کشتی و منشا برخی محموله‌هاش هم هنوز بحث وجود داره.
ما هنوز همه‌ی جواب‌ها رو نداریم و شاید همین، مکانیزم آنتیکیترا رو جذاب‌تر می‌کنه
