روز ملی سینما فقط فرصتی برای تبریک به اهالی هنر هفتم نیست؛ این روز می‌تواند بهانه‌ای برای تأمل در سرنوشت رسانه‌ای باشد که بیش از یک قرن است بخشی از زندگی، خاطره و هویت فرهنگی ایرانیان را در قاب خود ثبت کرده است؛ سینمایی که امروز بیش از هر زمان دیگری میان دو ضرورت ایستاده است: وفاداری به ریشه‌های فرهنگی و توانایی پاسخ دادن به مخاطبی که ذائقه، سبک زندگی و شیوه مصرف محتوای او به سرعت در حال تغییر است.
بیست‌ویکم شهریور، روز ملی سینما، در تقویم فرهنگی ایران تنها یک مناسبت نمادین نیست؛ روزی است برای بازخوانی مسیری که هنر هفتم در ایران طی کرده و تأمل درباره آینده آن.
سینما در ایران با شگفتیِ یک فناوری تازه آغاز شد، اما خیلی زود از یک وسیله سرگرمی فراتر رفت و به زبانی برای روایت انسان ایرانی تبدیل شد؛ زبانی که طی دهه‌ها، تصویر خانه، خانواده، شهر، روستا، جنگ، عشق، تنهایی، امید، فقر، آرزو و بسیاری از دغدغه‌های اجتماعی را به حافظه جمعی سپرد.
امروز، وقتی از سینمای ایران سخن می‌گوییم، در حقیقت از بخشی از حافظه تصویری کشور حرف می‌زنیم؛ حافظه‌ای که فقط به نام‌های بزرگ و جوایز جهانی محدود نمی‌شود، بلکه در چهره مخاطبانی نیز دیده می‌شود که بخشی از تجربه زیسته خود را با فیلم‌ها به یاد می‌آورند.
سینما برای ایران فقط یک صنعت نیست؛ یک سند فرهنگی است
همین ویژگی است که روز ملی سینما را از یک مناسبت تقویمی به فرصتی برای طرح پرسش‌های جدی تبدیل می‌کند. مهم‌ترین پرسش شاید این باشد که سینمای ایران در شرایط امروز، چگونه می‌تواند همچنان با جامعه خود گفت‌وگو کند؟پاسخ به این پرسش، بدون دیدن تغییرات بنیادین در جهان رسانه‌ای امروز ممکن نیست.
مخاطب امروز دیگر تنها در سالن سینما با تصویر مواجه نمی‌شود. تلفن همراه، پلتفرم‌های نمایش آنلاین، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های دیجیتال و انبوه محتوای تصویری، بخش بزرگی از وقت و توجه او را به خود اختصاص داده‌اند. در چنین شرایطی، سینما برای حفظ جایگاه خود ناچار است بیش از گذشته بر چیزی تکیه کند که هیچ فناوری به تنهایی قادر به جایگزینی آن نیست: تجربه جمعی تماشای فیلم و قدرت روایت.
به همین دلیل، مسئله سینمای ایران فقط افزایش تعداد تولیدات یا رشد رقم فروش نیست. پرسش اساسی‌تر این است که آیا مخاطب در فیلم ایرانی، خود، زندگی و دغدغه‌هایش را پیدا می‌کند یا نه.
اقتصاد سینما نیز از همین نقطه به فرهنگ سینما گره می‌خورد. صنعت سینما زمانی پایدار می‌ماند که تولیدکننده امکان تولید داشته باشد، پخش‌کننده امکان عرضه، سالن‌دار امکان ادامه فعالیت و مخاطب نیز امکان خرید و تماشای فیلم را داشته باشد. هر خلل در این زنجیره، در نهایت به زیان خود سینما تمام خواهد شد.
اهمیت این موضوع را می‌توان در تلاش‌های تازه برای نزدیک‌تر کردن مردم به سالن‌های سینما نیز مشاهده کرد. امسال به مناسبت روز ملی سینما، بلیت فیلم‌های در حال اکران از جمعه ۲۰ شهریور تا یکشنبه ۲۲ شهریور به صورت نیم‌بها عرضه می‌شود؛ اقدامی که هدف آن تسهیل حضور مخاطبان و تقویت ارتباط آنان با سالن سینما عنوان شده است.
اما روشن است که بازگشت مخاطب به سالن سینما، تنها با کاهش قیمت بلیت اتفاق نمی‌افتد.
سینما زمانی دوباره به انتخاب نخست مخاطب تبدیل می‌شود که تماشای آن برای مخاطب، ارزش تجربه کردن داشته باشد.
این ارزش، پیش از هر چیز از فیلمنامه آغاز می‌شود. سینمایی که داستان قدرتمند، شخصیت‌های باورپذیر و جهان روایی جذاب داشته باشد، حتی در عصر پلتفرم‌ها نیز می‌تواند مخاطب را به سالن بکشاند. فناوری می‌تواند شکل تماشای محتوا را تغییر دهد، اما هنوز این «داستان» است که انسان را با خود همراه می‌کند.
از این منظر، تقویت فیلمنامه و توجه به نسل تازه نویسندگان، فیلمسازان و نیروهای خلاق، نه یک انتخاب فرعی، بلکه یکی از الزامات آینده سینمای ایران است.
در کنار آن، مسئله دسترسی نیز اهمیت دارد. سینما نباید تنها هنر کلان‌شهرها باشد. هر اندازه دامنه دسترسی مردم شهرهای کوچک، مناطق کم‌برخوردار و نسل جوان به سالن‌ها و تولیدات باکیفیت بیشتر شود، امکان شکل‌گیری یک بازار فرهنگی گسترده‌تر و پایدارتر نیز بیشتر خواهد شد.
سینمای ایران همچنین یک وظیفه مهم دیگر بر دوش دارد: حفظ گذشته.
کشوری که تاریخ تصویری خود را فراموش کند، بخشی از حافظه فرهنگی خود را از دست خواهد داد. مرمت و احیای آثار ارزشمند، حفظ نسخه‌های اصلی، دسترسی نسل جوان به میراث سینمایی و معرفی آثار ماندگار به مخاطبان جدید، به همان اندازه تولید فیلم تازه اهمیت دارد.
فیلم‌های ماندگار فقط آثار هنری نیستند؛ بخشی از تاریخ اجتماعی ما هستند. آنها به ما نشان می‌دهند که جامعه ایرانی در دوره‌های مختلف چگونه اندیشیده، چگونه زیسته و چه آرزوها و اضطراب‌هایی داشته است.
از این رو، آینده‌نگری در سینما به معنای بریدن از گذشته نیست؛ برعکس، آینده سینمای ایران زمانی قدرتمند خواهد بود که بر حافظه تاریخی خود تکیه کند و در عین حال، از تکرار خود بپرهیزد.
یکی از ظرفیت‌های بزرگ سینمای ایران نیز همین پیوند میان ریشه‌های فرهنگی و زبان جهانی است. سینمای ایران در دهه‌های گذشته نشان داده است که می‌توان با داستانی عمیقاً ایرانی، مخاطب جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داد. این تجربه، سرمایه‌ای فرهنگی است که باید از آن برای معرفی فرهنگ، جامعه و زیست ایرانی به جهان بهره گرفت.
اما جهانی شدن سینمای ایران صرفاً از مسیر حضور در جشنواره‌ها عبور نمی‌کند. موفقیت واقعی زمانی رخ می‌دهد که فیلم ایرانی بتواند علاوه بر جشنواره، در بازارهای منطقه‌ای و جهانی نیز جایگاه اقتصادی و مخاطب پیدا کند. دیپلماسی فرهنگی در عصر رسانه، بدون توجه به سینما و قدرت روایت تصویری، کامل نخواهد بود.
در داخل نیز سینمای ایران نیازمند نگاه جامع‌تری است؛ نگاهی که هنرمند، سرمایه، مخاطب، سالن، پلتفرم، آموزش و سیاست فرهنگی را اجزای یک منظومه واحد ببیند.
حمایت از سینما نباید صرفاً به زمان تولید محدود شود. اگر فیلمی ساخته شود اما امکان اکران مؤثر نداشته باشد، اگر سالن وجود داشته باشد اما مخاطب قدرت خرید نداشته باشد، یا اگر مخاطب باشد اما اثر جذاب و متناسب با نیازهای فرهنگی او تولید نشود، چرخه سینما همچنان با مشکل روبه‌رو خواهد بود.
از سوی دیگر، سینمای ایران به نسل تازه‌ای از مخاطبان و هنرمندان تعلق دارد که تجربه‌ای متفاوت از نسل‌های پیشین دارند. این نسل، همزمان با سینمای کلاسیک ایران، با سینمای جهان، پلتفرم‌های بین‌المللی و فرم‌های جدید روایت تصویری نیز آشناست. نادیده گرفتن این تغییر، فاصله میان سینما و مخاطب را بیشتر خواهد کرد.
بنابراین، یکی از مهم‌ترین رسالت‌های سینمای امروز، شنیدن صدای جامعه است؛ نه به معنای تبدیل شدن به تریبون مسائل روز، بلکه به معنای دیدن دقیق انسان معاصر ایرانی.
جامعه امروز، با مسائل و پرسش‌های تازه‌ای روبه‌روست؛ از تغییر سبک زندگی و روابط خانوادگی گرفته تا مهاجرت، تنهایی، امید، آینده جوانان، تغییرات فرهنگی و چالش‌های اقتصادی. سینما اگر بتواند این واقعیت‌ها را با زبان هنری، انسانی و دور از شعار روایت کند، همچنان می‌تواند یکی از مهم‌ترین محل‌های گفت‌وگوی جامعه با خودش باشد.
روز ملی سینما در چنین شرایطی، فرصتی است برای قدردانی از همه کسانی که این چرخه را زنده نگه داشته‌اند؛ از نویسنده‌ای که نخستین واژه‌های یک فیلمنامه را روی کاغذ می‌آورد تا کارگردان، بازیگر، فیلمبردار، تدوینگر، صدابردار، طراح، تهیه‌کننده، منتقد، مدیر سالن و تماشگری که با خرید یک بلیت، به ادامه حیات این صنعت رأی می‌دهد.
شاید بهترین تعبیر از اهمیت سینما همین باشد: سینما هم آینه جامعه است و هم حافظه آن.
آینه‌ای که باید بتواند امروز را صادقانه ببیند و حافظه‌ای که باید بتواند دیروز را برای فردا حفظ کند.
روز ملی سینما، بنابراین، فقط جشن یک هنر نیست؛ یادآوری یک مسئولیت فرهنگی است. مسئولیتی برای اینکه سینمای ایران هم مخاطب خود را از دست ندهد، هم هویت خود را فراموش نکند و هم از جهان تازه‌ای که پیش روی آن قرار گرفته، عقب نماند.
چراغ سالن سینما زمانی روشن می‌ماند که پشت آن، داستانی برای گفتن، مخاطبی برای شنیدن و اراده‌ای برای ادامه دادن وجود داشته باشد.
سینمای ایران بیش از یک قرن است که ایران را روایت می‌کند؛ اکنون نوبت آن است که برای قرن تازه، تصویری از آینده‌ای که می‌خواهیم بسازیم نیز خلق کند.
"مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه هنر و رسانه"
https://irna.ir/xjYd95
