بررسی ارزش اثباتی پیامهای دیجیتال در پروندههای کیفری

امروزه بخش قابلتوجهی از ارتباطات افراد از طریق پیامرسانهایی مانند واتساپ، تلگرام و سایر شبکههای اجتماعی انجام میشود. گاهی همین گفتوگوهای خصوصی میتوانند در یک پرونده کیفری اهمیت پیدا کنند؛ از تهدید و توهین گرفته تا کلاهبرداری، اخاذی و سایر رفتارهای مجرمانه.
اما پرسش اصلی این است: آیا ارائه یک اسکرینشات از پیامهای خصوصی برای اثبات وقوع جرم کافی است؟
۱. آیا پیامهای خصوصی از نظر قانونی قابل استناد هستند؟
پاسخ مثبت است. قانون تجارت الکترونیکی ایران در ماده ۱۲ تصریح میکند که اسناد و ادله اثبات دعوا میتوانند به شکل دادهپیام باشند و نمیتوان ارزش اثباتی آنها را صرفاً به دلیل قالب الکترونیکی رد کرد.
همچنین مطابق ماده ۱۳ همین قانون، ارزش اثباتی دادهپیامها با توجه به عوامل اطمینانبخش، از جمله روشهای ایمنی بهکاررفته، تعیین میشود.
بنابراین، پیامهای دیجیتال میتوانند در فرآیند رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گیرند؛ اما قابل استناد بودن آنها به معنای اثبات قطعی جرم نیست.
۲. آیا اسکرینشات بهتنهایی برای اثبات جرم کافی است؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور میشود هر تصویر از یک گفتوگوی مجازی، بهتنهایی میتواند وقوع جرم را ثابت کند.
در حالی که اسکرینشات ممکن است با حذف بخشی از مکالمه، ویرایش تصویر یا تغییر اطلاعات همراه باشد. به همین دلیل، صرف مشاهده یک تصویر لزوماً اصالت پیام یا هویت ارسالکننده آن را اثبات نمیکند.
در بررسی چنین مستنداتی، موضوعاتی مانند موارد زیر اهمیت دارند:
● اصالت پیام و احتمال دستکاری آن؛
● احراز هویت شخص ارسالکننده؛
● زمان و شرایط ارسال پیام؛
● ارتباط محتوای پیام با موضوع اتهام؛
● وجود قرائن و مدارک تکمیلی.
در صورت لزوم، بررسی فنی دادهها و ارجاع موضوع به کارشناسی نیز میتواند در احراز اصالت اطلاعات مؤثر باشد.
۳. نقش کارشناسی در بررسی پیامهای دیجیتال
در برخی پروندهها، اختلاف اصلی بر سر این است که آیا پیام واقعاً توسط شخص مورد ادعا ارسال شده یا خیر.
در چنین شرایطی، بررسی فنی تلفن همراه، دادههای ذخیرهشده، اطلاعات حساب کاربری و سایر آثار دیجیتال ممکن است به روشن شدن موضوع کمک کند.
البته باید توجه داشت که انتساب یک حساب کاربری یا شماره تلفن به یک شخص، همیشه بهتنهایی به معنای اثبات ارسال پیام توسط همان شخص نیست. مجموعه شرایط و شواهد باید بررسی شود.
۴. آیا محتوای پیام حتماً به معنای ارتکاب جرم است؟
نکته مهم دیگر، تفاوت میان وجود یک پیام و تحقق عناصر قانونی جرم است.
برای مثال، ممکن است یک پیام حاوی عبارتی نامناسب یا تهدیدآمیز باشد؛ اما تشخیص اینکه رفتار انجامشده با عنوان مجرمانه مشخصی مطابقت دارد یا خیر، نیازمند بررسی متن کامل مکالمه، شرایط وقوع، قصد و سایر عناصر قانونی جرم است.
بنابراین، نباید صرفاً بر اساس یک جمله جداشده از مکالمه، درباره مجرم بودن شخص نتیجهگیری کرد.
نتیجهگیری
پیامهای خصوصی و مکاتبات دیجیتال میتوانند در پروندههای کیفری نقش مهمی داشته باشند؛ اما ارزش آنها صرفاً به محتوای ظاهری پیام محدود نمیشود.
اصالت داده، احراز هویت ارسالکننده، تمامیت اطلاعات و ارتباط آن با موضوع اتهام، از جمله عواملی هستند که در ارزیابی چنین مستنداتی اهمیت دارند.
در نهایت، باید میان «ارائه یک پیام بهعنوان دلیل» و «اثبات جرم با آن پیام» تفاوت قائل شد. یک اسکرینشات ممکن است نقطه شروع بررسی قضایی باشد، اما لزوماً پایان آن نیست.