چه کسی حقیقت را می‌گوید؟ پدر و مادر یا فرزند؟
دیشب که همراه خانواده مشغول تماشای سریال «پایتخت» بودیم، به سکانسی رسیدیم که بهتاش با خانواده وارد بحث و جدل شد. واکنش اعضای خانواده به این سکانس برایم جالب بود. هرکدام از ما از زاویه‌ای متفاوت به ماجرا نگاه می‌کردیم.
بعد به یک نکته جالب‌تر فکر کردم. کسانی که از نظر سنی به نقی نزدیک‌تر بودند، بیشتر با او همذات‌پنداری می‌کردند و معتقد بودند حق با اوست. در مقابل، کسانی که به سن و شرایط بهتاش نزدیک‌تر بودند، بیشتر طرف او را می‌گرفتند.
اینجا یک سؤال برایم شکل گرفت:
چرا معمولاً حق را به کسی می‌دهیم که شبیه خودمان است؟
شاید یکی از دلایلش تجربه زیسته ما باشد. انسان معمولاً کسی را راحت‌تر درک می‌کند که تجربه‌ای شبیه خودش داشته باشد. ما اغلب به دنبال آدم‌هایی می‌رویم که شبیه ما فکر می‌کنند، چیزهایی را قبول دارند که ما قبول داریم و جهان را تقریباً همان‌طور می‌بینند که ما می‌بینیم.
اما آیا شباهت تجربه، دلیل کافی برای درست بودن یک دیدگاه است؟
به گمان من، نه.
یکی از باورهایی که در بسیاری از خانواده‌ها وجود دارد این است که چون پدر و مادر بزرگ‌ترند، تجربه بیشتری دارند، پس حرفشان الزاماً درست است.
اما سن بیشتر، لزوماً به معنای فهم بیشتر نیست.
یک انسان پنجاه ساله ممکن است در موضوعی اشتباه کند و یک جوان بیست ساله حرف درست را بزند. همان‌طور که یک جوان نیز می‌تواند به دلیل کمبود تجربه، تصمیم اشتباهی بگیرد.
ما نباید حقیقت را با سنجیدن سن گوینده پیدا کنیم.
اینکه کسی پدر، مادر، معلم یا بزرگ‌تر ماست، به خودی خود استدلال محسوب نمی‌شود.
از طرف دیگر، جوان بودن هم امتیاز ویژه‌ای برای درست بودن نیست. اینکه نسل قبلی اشتباهاتی داشته، به این معنا نیست که هر مخالفتی با آنها درست است.
در نهایت باید پرسید:
دلیل تو چیست؟
شخصیتی که امروز داریم، نتیجه ارتباط ما با جهان اطرافمان است. خانواده، دوستان، مدرسه، کتاب‌هایی که خوانده‌ایم، فیلم‌هایی که دیده‌ایم، اتفاقاتی که تجربه کرده‌ایم و برداشت‌هایی که ذهنمان از همه اینها ساخته است.
ما جهان را از پشت عینک تجربه‌های خودمان می‌بینیم.
به همین دلیل ممکن است دو نفر یک اتفاق واحد را ببینند، اما دو برداشت کاملاً متفاوت از آن داشته باشند.
اینجا یک سؤال ترسناک شکل می‌گیرد:
چقدر از چیزهایی که حقیقت می‌دانیم، واقعاً حقیقت‌اند و چقدرشان ساخته ذهن ما هستند؟
بسیاری از انسان‌ها از پرسیدن این سؤال می‌ترسند. چون اگر شروع کنیم به بررسی باورهای خودمان، ممکن است متوجه شویم بعضی از چیزهایی که سال‌ها به آنها اعتقاد داشته‌ایم، آن‌قدرها هم محکم نبوده‌اند.
این اتفاق می‌تواند انسان را وارد مرحله‌ای از سردرگمی کند.
برای همین گاهی به جای اینکه باور خودمان را بررسی کنیم، به شخص مقابل حمله می‌کنیم.
چون تغییر دادن عقیده خودمان سخت است، اما متهم کردن دیگری بسیار آسان‌تر.
با این حال، اینکه ادراک ما کامل نیست، به این معنا نیست که حقیقتی وجود ندارد. بعضی مسائل را می‌توان با منطق و شواهد بررسی کرد. بنابراین «این حقیقت من است و آن هم حقیقت تو» همیشه پاسخ مناسبی نیست.
گاهی باید از خودمان بپرسیم:
کدام دیدگاه به واقعیت و شواهد نزدیک‌تر است؟
به نظرم بخشی از مشکل به تربیت برمی‌گردد.
نباید همه تقصیرها را گردن نسل جدید انداخت. هیچ نسلی به طور کامل درست تربیت نشده است. هر نسلی بخشی از مشکلات نسل قبل را به ارث برده و بخشی از آن را به نسل بعد منتقل کرده است.
پدر و مادر قرار نیست انسان‌های کاملی باشند. اما مسئولیت تربیت فرزند را بر عهده دارند.
به همین دلیل یک سؤال مهم مطرح می‌شود:
آیا انسان باید قبل از ازدواج و فرزندآوری به بلوغ کامل عقلی و عاطفی برسد؟
اگر منظورمان بلوغ کامل و بی‌نقص باشد، چنین چیزی تقریباً غیرممکن است.
ما هیچ‌وقت به نسخه کاملاً بی‌نقص خودمان تبدیل نمی‌شویم. انسان موجودی ناقص است و بخشی از رشد او در ارتباط با دیگران اتفاق می‌افتد.
اما این با «آماده نبودن» فرق دارد.
لازم نیست انسان کامل باشد، اما باید حداقلی از مسئولیت‌پذیری، شناخت خود، توانایی کنترل خشم، گفت‌وگو و پذیرش اشتباه را داشته باشد.
قرار نیست فرزند، وسیله‌ای برای آزمون و خطای والدین باشد.
جوانان در هر دوره‌ای تابوشکنی کرده‌اند. بخشی از این تغییرات به پیشرفت جامعه کمک کرده و بخشی نیز ممکن است از نظر اخلاقی یا اجتماعی آسیب‌زا بوده باشد.
بنابراین نمی‌توان گفت هر چیزی که جوانان می‌گویند درست است.
همان‌طور که نمی‌توان گفت هر چیزی که بزرگ‌ترها می‌گویند درست است.
فاصله میان دیدگاه یک فرزند و والدینش گاهی بسیار زیاد می‌شود. دلیلش هم فقط لجبازی نیست.
آنها در دو جهان متفاوت رشد کرده‌اند.
والدین با تجربه‌های چند دهه زندگی خود به مسائل نگاه می‌کنند. جوانان هم با شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زمان خودشان روبه‌رو هستند.
هرکدام اطلاعاتی دارند که دیگری ندارد.
پس شاید به جای جنگیدن، باید گفت‌وگو کرد.
اگر پدر و مادر معتقدند فرزندشان اشتباه می‌کند، باید توضیح دهند چرا.
اگر فرزند هم معتقد است والدینش اشتباه می‌کنند، باید بتواند برای حرف خودش دلیل بیاورد.
احساسات می‌توانند شروع یک گفت‌وگو باشند، اما نباید داور نهایی آن باشند.
اگر قرار است جوانی را قانع کنیم، نمی‌توانیم همیشه از همان روش‌هایی استفاده کنیم که نسل‌های قبل استفاده می‌کردند.
جمله‌هایی مثل «من بیشتر از تو می‌فهمم»، «من بزرگ‌ترم»، «ما این‌طور بزرگ شدیم» یا «چون من می‌گویم» شاید زمانی ابزارهای قدرتمندی برای پایان دادن به بحث بوده باشند، اما دیگر الزاماً کارایی ندارند.
اگر حرفی درست است، برای آن دلیل بیاور.
اگر تجربه‌ای داری، آن را توضیح بده.
اگر اشتباهی از گذشته دیده‌ای، نشان بده چرا نباید تکرار شود.
این روش هم شک و شبهه را کمتر می‌کند و هم به جوان فرصت می‌دهد از اشتباه خودش یاد بگیرد.
البته این مسئولیت فقط بر عهده والدین نیست.
جوان هم باید یاد بگیرد مخالفت کردن به معنای درست بودن نیست.
چیزی که در پایان این بحث برایم جالب بود، نحوه جمع‌بندی رفتار بهتاش بود. در نهایت این‌طور مطرح شد که او به دلیل بیماری‌اش وارد این بحث و جدل شده و اگر بیماری وجود نداشت، احتمالاً چنین رفتاری نمی‌کرد.
این برداشت برای من کمی مسئله‌ساز بود.
چون ممکن است مخاطب این پیام را دریافت کند که مشکل از خودِ بهتاش بوده، نه الزاماً از حرف‌هایی که می‌زده.
اگر شخصیتی حرفی منطقی بزند و بعد برای بی‌اعتبار کردن آن، رفتار او را به بیماری، سن، عصبانیت یا احساساتی بودنش نسبت دهیم، ممکن است ناخواسته به مخاطب یاد بدهیم که مخالفت با بزرگ‌ترها، خودش نشانه مشکل داشتن فرد است.
البته این لزوماً قصد سازندگان سریال نبوده و برای قضاوت قطعی باید کل موقعیت و دیالوگ‌ها را در نظر گرفت.
اما به عنوان یک مخاطب، این برداشت برای من شکل گرفت.
شاید سؤال اصلی اصلاً این نباشد که حق با پدر و مادر است یا فرزند.
سؤال مهم‌تر این است:
وقتی دو نسل با هم اختلاف دارند، چه چیزی باید داور باشد؟
نه سن.
نه جایگاه خانوادگی.
نه تعداد طرفداران.
نه شدت عصبانیت.
نه اینکه چه کسی بلندتر حرف می‌زند.
داور باید منطق، شواهد، تجربه و توانایی شنیدن طرف مقابل باشد.
گاهی حق با پدر است.
گاهی حق با مادر.
گاهی حق با فرزند.
و گاهی، اتفاقی که برای انسان‌ها بسیار سخت است، هر دو طرف فقط بخشی از حقیقت را می‌بینند.
شاید بلوغ واقعی از جایی شروع شود که به جای تلاش برای اثبات اینکه «من درست می‌گویم»، بتوانیم لحظه‌ای بایستیم و از خودمان بپرسیم:
«اگر من اشتباه کنم چه؟»
همین سؤال ساده می‌تواند آغاز یک گفت‌وگوی واقعی باشد.
و شاید جامعه نه زمانی بهتر شود که همه مثل هم فکر کنند، بلکه زمانی بهتر شود که آدم‌ها بتوانند با وجود تفاوت در فکر، همچنان به حرف یکدیگر گوش بدهند.
