
تا حالا از خودت پرسیدی چند درصد از افکاری که در طول روز از ذهنت عبور میکنند، واقعاً انتخاب خودت هستند؟
ما هر روز با هزاران فکر، خاطره، نگرانی، قضاوت و تصور روبهرو میشویم. بعضی از آنها را خودمان آگاهانه انتخاب میکنیم، اما بسیاری از آنها بدون اینکه بخواهیم وارد ذهنمان میشوند.
پس شاید سؤال دقیقتر این نباشد که «چند درصد افکار ما متعلق به ماست؟»
سؤال مهمتر این است:
چند درصد از افکاری که وارد ذهن ما میشوند، ارزش باور کردن و دنبال کردن دارند؟
برای نزدیک شدن به پاسخ، میتوانیم از چند مسیر به ذهن خودمان نگاه کنیم.
۱. نگاهی به گذشته
هر کدام از ما مجموعهای از تجربهها، خاطرات، شکستها، ترسها و باورهایی داریم که بخشی از نگاه امروزمان را ساختهاند.
ممکن است حرفی که سالها پیش از کسی شنیدهایم، هنوز در ذهنمان تکرار شود. ممکن است تجربهای قدیمی باعث شده باشد امروز از چیزی بترسیم یا در برابر موقعیتی خاص واکنش شدیدی نشان دهیم.
اینجا رجوع به گذشته میتواند کمککننده باشد.
نه برای اینکه دوباره در گذشته زندگی کنیم، بلکه برای اینکه بفهمیم چرا بعضی افکار هنوز قدرت زیادی روی ما دارند.
از خودمان بپرسیم:
چه چیزهایی من را آزار میدهند؟
چرا این اتفاقها برای من آزاردهندهاند؟
این باور را از کجا یاد گرفتهام؟
آیا هنوز هم به آن باور نیاز دارم؟
آرون بک، از بنیانگذاران درمان شناختی رفتاری، روی اهمیت شناسایی و ارزیابی «افکار خودکار» تأکید داشت. در این رویکرد، هر فکری که وارد ذهن میشود حقیقت تلقی نمیشود. بعضی افکار باید شناسایی، بررسی و در صورت لزوم اصلاح شوند.
گاهی فقط همین سؤال ساده که «چرا اینطور فکر میکنم؟» میتواند فاصلهای میان ما و افکارمان ایجاد کند.
و همین فاصله مهم است.
چون وقتی از بیرون به یک فکر نگاه میکنیم، دیگر کاملاً درون آن فکر زندگی نمیکنیم.
۲. گیر افتادن در آینده
مشکل فقط گذشته نیست.
گاهی ذهن ما آنقدر در آینده زندگی میکند که زمان حال را از دست میدهد.
همه ما هدف و آرزو داریم. فکر کردن به آینده به خودی خود مشکلی ندارد. اتفاقاً برنامهریزی و هدفگذاری میتواند ما را به حرکت وادار کند.
مشکل زمانی شروع میشود که آینده تبدیل به یک تصویر ایدهآل و دستنیافتنی شود.
اینجاست که باید میان پیشرفتگرایی و کمالگرایی تفاوت بگذاریم.
پیشرفتگرایی میگوید:
«لازم نیست کامل باشی، فقط امروز کمی بهتر از دیروز باش.»
اما کمالگرایی میگوید:
«اگر نمیتوانی عالی انجامش بدهی، اصلاً شروع نکن.»
یکی ما را به حرکت میاندازد و دیگری میتواند ما را در ترس از شکست نگه دارد.
گاهی آنقدر درباره اینکه چه اتفاقی ممکن است بیفتد فکر میکنیم که دیگر کاری انجام نمیدهیم.
ذهن، آینده را هزار بار شبیهسازی میکند و در نهایت ما هنوز در همان نقطه اول ایستادهایم.
۳. جنگیدن با افکار همیشه جواب نمیدهد
اینجا یک تناقض جالب وجود دارد.
گاهی هرچه بیشتر تلاش میکنیم به چیزی فکر نکنیم، بیشتر به آن فکر میکنیم.
روانشناس آمریکایی، دنیل وگنر، این موضوع را در پژوهشهایش درباره «فرایندهای کنایهآمیز ذهنی» بررسی کرد. در آزمایش معروف «خرس سفید»، تلاش برای فکر نکردن به یک موضوع میتوانست باعث بازگشت بیشتر همان فکر شود.
پس شاید راهحل همیشه حذف کردن فکر نباشد.
گاهی بهتر است فکر را ببینیم، بشناسیم و اجازه دهیم بدون درگیری از ذهن عبور کند.
مثلاً به جای اینکه بگوییم:
«نباید به این موضوع فکر کنم.»
بگوییم:
«این یک فکر است. لازم نیست به آن پاسخ بدهم.»
این تفاوت کوچک میتواند رابطه ما با ذهنمان را تغییر دهد.
۴. هر حرفی ارزش ماندن در ذهن ما را ندارد
در طول روز آدمهای زیادی با ما صحبت میکنند.
بعضیها تشویقمان میکنند.
بعضیها ناخواسته ناراحتمان میکنند.
بعضیها هم شاید عمداً تلاش کنند احساس ارزشمندی ما را پایین بیاورند.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
حرف دیگران زمانی قدرت بیشتری پیدا میکند که ما به آن قدرت بدهیم.
هر حرفی ارزش پاسخ دادن ندارد.
هر قضاوتی ارزش دفاع کردن ندارد.
و هر نظری ارزش ساعتها فکر کردن ندارد.
این به معنای سکوت همیشگی نیست. گاهی باید پاسخ بدهیم. گاهی باید مرز مشخص کنیم. گاهی هم باید از یک رابطه فاصله بگیریم.
هنر زندگی این نیست که به همه بیاعتنا باشیم.
هنر این است که بدانیم به چه چیزی توجه کنیم و به چه چیزی توجه نکنیم.
اگر کسی نمیتواند حرف ما را بفهمد، همیشه لازم نیست ساعتها تلاش کنیم تا او را متقاعد کنیم.
ما قرار نیست جهانبینی خودمان را به همه تحمیل کنیم.
هر انسان تجربه، دانش، تربیت و چارچوب ذهنی خودش را دارد.
گاهی بهترین کار این است که توضیح بدهیم.
گاهی بهترین کار این است که سکوت کنیم.
و گاهی بهترین کار این است که از آن موقعیت فاصله بگیریم.
۵. ما مالک تمام افکارمان نیستیم، اما مسئول انتخابهایمان هستیم
شاید نتوانیم انتخاب کنیم چه فکری وارد ذهنمان شود.
ممکن است یک خاطره ناگهان ظاهر شود.
ممکن است یک نگرانی بدون دعوت وارد ذهنمان شود.
ممکن است حرف کسی ساعتها در ذهنمان تکرار شود.
اما میان «داشتن یک فکر» و «باور کردن آن فکر» فاصله وجود دارد.
میان «شنیدن یک حرف» و «اجازه دادن به آن حرف برای تعیین ارزش ما» هم فاصله وجود دارد.
و همین فاصله، جایی است که اختیار ما شروع میشود.
استیون هیز، روانشناس و بنیانگذار رویکرد درمانی پذیرش و تعهد، در مفهوم «گسلش شناختی» بر تغییر رابطه ما با افکار تأکید میکند. یعنی به جای اینکه هر فکر را حقیقت قطعی بدانیم، بتوانیم آن را به عنوان یک رویداد ذهنی مشاهده کنیم و تصمیم بگیریم آیا لازم است بر اساس آن عمل کنیم یا نه.
پس شاید آزادی ذهنی به معنای نداشتن افکار مزاحم نباشد.
شاید آزادی واقعی این باشد که هر فکری را که وارد ذهنمان شد، صاحب اختیار خودمان ندانیم.
وقتی گذشته را میشناسیم، اما در آن زندگی نمیکنیم؛
وقتی برای آینده برنامه داریم، اما اسیر کمالگرایی نمیشویم؛
وقتی هر فکر را حقیقت نمیدانیم؛
وقتی هر حرفی را وارد قلبمان نمیکنیم؛
کمکم متوجه میشویم که ذهن ما همیشه دشمن ما نیست.
ذهن فقط فکر تولید میکند.
این ما هستیم که تصمیم میگیریم کدام فکر را نگه داریم، کدام را بررسی کنیم و کدام را رها کنیم.
بنابراین شاید پاسخ سؤال اول این نباشد که «۸۰ یا ۹۰ درصد افکار ما متعلق به ما نیستند».
برای چنین عدد دقیقی شواهد علمی قابل اتکایی نداریم.
پاسخ دقیقتر این است:
همه افکاری که به ذهن ما میآیند، انتخاب آگاهانه ما نیستند. اما رابطهای که با آنها برقرار میکنیم، تا حدی در اختیار ماست.
و شاید بلوغ ذهنی دقیقاً از همینجا شروع شود.
نه از زمانی که دیگر هیچ فکر مزاحمی نداریم، بلکه از زمانی که یاد میگیریم هر فکری ارزش باور کردن ندارد.