
دیشب پستی از دوست عزیزمون مهراد (تهمتن) دیدم که به موضوع جالبی اشاره کرده بود
چرا بعضیها برای موفقیت دست به هر کاری میزنند؟
گاهی برای دیدهشدن، فقط کافی نیست خوب باشی.
باید متفاوت باشی.
باید داستان داشته باشی.
باید مردم را تحت تأثیر قرار بدهی.
و گاهی انسان برای ساختن این داستان، از مرزهایی عبور میکند که شاید روزی فکر میکرد هرگز از آنها عبور نخواهد کرد.
ماجرای بلاگری که ادعا کرد به سرطان مبتلاست، نمونهای تلخ از همین مسئله است. فارغ از جزئیات پرونده و انگیزه واقعی آن فرد، یک سؤال مهم باقی میماند:
چرا یک انسان ممکن است برای رسیدن به موفقیت، توجه یا شهرت، بیماریای جدی را جعل کند؟
همیشه مسئله پول نیست
وقتی درباره چنین رفتارهایی صحبت میکنیم، اولین توضیحی که به ذهنمان میرسد، پول و فالوور است.
اما روانشناسی ماجرا پیچیدهتر است.
در برخی اختلالات مرتبط با جعل بیماری، فرد ممکن است بدون دریافت منفعت مالی مستقیم، خودش را بیمار نشان دهد تا توجه، همدلی و مراقبت دریافت کند. متخصصان این وضعیت را در بعضی موارد با «اختلال ساختگی» یا Factitious Disorder بررسی میکنند. البته صرف دروغ گفتن درباره بیماری به معنی ابتلا به این اختلال نیست و تشخیص آن فقط توسط متخصص انجام میشود.
یعنی گاهی چیزی که فرد میخواهد، خودِ بیماری نیست.
نقشی است که بیماری برای او میسازد.
نقش یک قربانی.
نقش یک انسان خاص.
نقش کسی که دیگران برایش اهمیت بیشتری قائل میشوند.
وقتی توجه تبدیل به پاداش میشود
شبکههای اجتماعی این مسئله را شدیدتر میکنند.
لایک، کامنت، فالوور و پیامهای محبتآمیز، شکلهایی از پاداش اجتماعی هستند. پژوهشگران روانشناسی توضیح دادهاند که جستوجوی محبوبیت و تأیید اجتماعی در شبکههای اجتماعی میتواند با مقایسه اجتماعی و مشکلاتی مانند کاهش عزتنفس و افزایش اضطراب اجتماعی همراه شود.
تصور کن کسی یک روز درباره موفقیتش پستی منتشر میکند و صد نفر واکنش نشان میدهند.
روز بعد، هزار نفر واکنش نشان میدهند.
بعد متوجه میشود یک داستان غمانگیز، توجه بسیار بیشتری میگیرد.
اینجا ممکن است یک چرخه شکل بگیرد:
توجه → احساس ارزشمندی → تکرار رفتار → توجه بیشتر
مشکل از جایی شروع میشود که فرد دیگر نمیپرسد:
«چه چیزی واقعاً ارزشمند است؟»
بلکه میپرسد:
«چه چیزی باعث میشود بیشتر دیده شوم؟»
وقتی ارزش خودت را با نگاه دیگران اندازه میگیری
یکی از مفاهیم مهم در روانشناسی، وابستگی عزتنفس به منابع بیرونی است.
یعنی فرد احساس ارزشمندی خودش را به چیزهایی مثل تأیید دیگران، ظاهر، موفقیت یا مقایسه با دیگران گره میزند.
تحقیقات روانشناختی نشان دادهاند که وابستگی شدید ارزشمندی فرد به تأیید بیرونی میتواند با استرس و مشکلات مختلف همراه باشد.
در چنین شرایطی، شکست فقط شکست نیست.
به نظر میرسد شکست تبدیل میشود به:
«من کافی نیستم.»
پس فرد برای فرار از این احساس ممکن است تلاش کند تصویری از خودش بسازد که دیگران آن را ارزشمند ببینند.
حتی اگر آن تصویر واقعی نباشد.
موفقیت، وقتی از هدف به هویت تبدیل میشود
موفقیت به خودی خود مشکل نیست.
مشکل زمانی شروع میشود که فرد به این نتیجه برسد:
«اگر موفق نباشم، هیچ ارزشی ندارم.»
از اینجا به بعد، شکست دیگر یک اتفاق نیست.
تهدیدی برای هویت فرد است.
و وقتی چیزی هویت انسان را تهدید کند، ممکن است برای حفظ آن دست به رفتارهای افراطی بزند.
یکی تلاش بیشتری میکند.
یکی دروغ میگوید.
یکی خودش را قربانی نشان میدهد.
یکی زندگی دیگران را خراب میکند.
رفتارها متفاوتاند، اما ریشه میتواند شبیه باشد:
«من باید به هر قیمتی ثابت کنم که ارزشمندم.»
چرا بیماری؟
چون بیماری، مخصوصاً بیماریهای جدی، یک واکنش عاطفی قدرتمند ایجاد میکند.
ترحم.
نگرانی.
توجه.
حمایت.
همدلی.
روانپزشکان و روانشناسانی که درباره جعل بیماری مطالعه کردهاند، توضیح میدهند که در اختلال ساختگی، فرد ممکن است برای دریافت توجه، حمایت و نقش بیمار، بیماری را جعل کند. انجمن روانشناسی آمریکا نیز در بررسی این پدیده به نقش توجه، همدلی و حمایت اشاره کرده است.
به همین دلیل، نباید همه این رفتارها را با یک انگیزه واحد توضیح داد.
یک نفر ممکن است دنبال پول باشد.
یک نفر دنبال فالوور.
یک نفر دنبال توجه.
یک نفر ممکن است با احساس عمیق بیارزشی یا طردشدگی دستوپنجه نرم کند.
و گاهی چند عامل همزمان وجود دارند.
اما یک نکته مهم
فهمیدن علت، به معنی توجیه کردن رفتار نیست.
اگر کسی بیماری جدی را جعل کند و از اعتماد و احساسات مردم سوءاستفاده کند، آسیب ایجاد میشود.
آدمهایی که واقعاً با سرطان یا بیماریهای سخت زندگی میکنند، ممکن است احساس کنند رنج واقعی آنها تبدیل به ابزار نمایش شده است.
مخاطبی که اعتماد کرده نیز آسیب میبیند.
اعتماد، وقتی یک بار فرو بریزد، بهسادگی برنمیگردد.
موفقیتی که برای به دست آوردنش خودت را گم کنی
شاید مهمترین بخش ماجرا همین باشد.
ما معمولاً درباره موفقیت حرف میزنیم.
کمتر درباره هزینهای که برای آن میپردازیم حرف میزنیم.
اگر برای دیدهشدن مجبور شوی شخص دیگری باشی، واقعاً دیده شدهای؟
اگر مردم برای داستانی که ساختهای دوستت داشته باشند، اما خود واقعیات را نشناسند، چه چیزی به دست آوردهای؟
و اگر برای رسیدن به جایگاهی، مجبور شوی اعتماد آدمها را نابود کنی، آیا واقعاً به موفقیت رسیدهای یا فقط عددهای بیشتری کنار نامت جمع کردهای؟
شاید لازم باشد تعریفمان را از موفقیت دوباره بررسی کنیم.
موفقیت فقط رسیدن نیست.
مهم است ببینیم برای رسیدن، چه چیزی را از خودمان جا گذاشتهایم.
گاهی انسان آنقدر مشغول ساختن تصویری از خودش برای دیگران میشود که در پایان، دیگر نمیداند خودش واقعاً چه کسی بوده است.
و این شاید یکی از تلخترین شکلهای شکست باشد.
نه اینکه مردم تو را نبینند.
بلکه اینکه آنقدر برای دیدهشدن تلاش کنی که در نهایت، خودت را نبینی.