
از اجراهای سطحی تا نقدهای شخصی و بیپایه
چند روز پیش، مشغول نوشتن داستان بودم که مادرم ویدیویی از یک مجلس تعزیهخوانی به من نشان داد. چند دقیقهای به تماشای آن نشستم. آنچه دیدم، فاصله زیادی با یک اجرای نمایشی قابل قبول داشت. بازیگران از نظر حرکات بدن، انتقال احساسات و اجرای نقش ضعفهای آشکاری داشتند. اکتها تصنعی به نظر میرسیدند و گویی هر یک صرفاً تلاش میکردند وظیفهای را که به آنها سپرده شده، به پایان برسانند. خبری از عمق شخصیتها، باورپذیری موقعیتها و هماهنگی لازم میان اجزای اجرا نبود. بیشتر با بازنمایی سطحی یک واقعه روبهرو بودم تا اجرایی که بتواند مخاطب را درگیر خود کند.
پس از پایان ویدیو، مادرم گفت چند نفر از بازیگران، فرزندان حاجآقای مسجد هستند. در ادامه گفتوگو هم متوجه شدم ظاهراً در انتخاب اعضای این گروه، روابط و مسائل شخصی نیز نقش دارند و به گفته او، افرادی را که با فرزندان حاجآقا مشکل داشته باشند، به گروه راه نمیدهند.
همین موضوع ذهنم را به خودش مشغول کرد. با خودم فکر کردم از چه زمانی روابط شخصی و مناسبات خارج از هنر، جای استعداد، توانایی و شایستگی را گرفتهاند؟ آیا صرف برخورداری از یک جایگاه اجتماعی یا ارتباط با افراد بانفوذ میتواند کسی را در موقعیتی قرار دهد که شایستگی حضور در آن را ندارد؟ اصلاً چه اتفاقی افتاده که گاهی به جای کیفیت اثر، نام و نسبت افراد تعیینکننده میشود؟
البته مسئله من صرفاً یک مجلس تعزیه یا گروهی از بازیگران نیست. این اتفاق بهانهای شد تا درباره موضوع گستردهتری بنویسم؛ موضوعی که سالهاست در گوشهوکنار فضای هنری با آن مواجهیم: کمرنگ شدن معیارهای هنری و جایگزین شدن آنها با روابط شخصی، ناآگاهی و قضاوتهای بیپایه.
هنر، چیزی فراتر از حضور در صحنه است.
هنر حاصل سالها تمرین، مطالعه، تجربه، شکست و بازنگری است. هیچکس یکشبه به هنرمندی توانمند تبدیل نمیشود. یک نوازنده برای تسلط بر سازش ساعتها تمرین میکند. یک بازیگر برای شناخت شخصیت و انتقال درست احساسات، سالها آموزش میبیند. یک نویسنده بارها نوشتههایش را بازنویسی میکند و یک نقاش برای شناخت رنگ، فرم، ترکیببندی و تکنیک، مسیر دشواری را پشت سر میگذارد.
با این حال، گاهی افرادی را میبینیم که بدون برخورداری از دانش و مهارت کافی، وارد یک عرصه هنری میشوند و صرفاً به دلیل داشتن تریبون، ارتباطات یا موقعیت اجتماعی، خودشان را در جایگاه هنرمند قرار میدهند. مسئله این نیست که افراد تازهکار نباید فرصت تجربه داشته باشند. اتفاقاً هر هنرمندی روزی از نقطه صفر شروع کرده است. مسئله زمانی شکل میگیرد که فرصت یادگیری با ادعای تخصص اشتباه گرفته شود و کیفیت اثر، قربانی ملاحظات غیرهنری شود.
آرون کوپلند، آهنگساز برجسته آمریکایی، در کتاب «چگونه موسیقی را بشنویم» تلاش میکند مخاطب را با عناصر و ساختارهای موسیقی آشنا کند. نگاه او نشان میدهد که موسیقی صرفاً مجموعهای از صداها نیست. ریتم، ملودی، هارمونی و ساختار، هرکدام در شکلگیری یک اثر نقش دارند. بنابراین، شناخت موسیقی به چیزی فراتر از پسندیدن یک قطعه یا تشخیص خوشایند بودن صدای خواننده نیاز دارد.
در نقاشی نیز ارنست گامبریچ، در کتاب «هنر و توهم»، به رابطه میان ادراک، بازنمایی و تجربه بصری میپردازد. از دیدگاه او، آنچه میبینیم همیشه تمام واقعیت یک اثر نیست. شناخت زبان بصری و شیوه بازنمایی هنرمند، در فهم اثر اهمیت دارد. به همین دلیل، نمیتوان صرفاً با یک نگاه گذرا درباره ارزش فنی و هنری یک نقاشی حکم قطعی صادر کرد.
در تئاتر، کنستانتین استانیسلاوسکی از تأثیرگذارترین چهرههایی است که به شناخت شخصیت، باورپذیری و کنش درونی بازیگر توجه کرده است. در نظام بازیگری او، اجرای نقش به چند حرکت اغراقآمیز، تغییر صدا یا نمایش ظاهری احساسات محدود نمیشود. بازیگر باید جهان شخصیت را بشناسد و رفتار او را از درون درک کند. تماشاگر نیز باید بتواند آنچه را روی صحنه میبیند باور کند.
در ادبیات، ویرجینیا وولف در نوشتههای انتقادی خود، از جمله مجموعه «خواننده معمولی»، به اهمیت خواندن دقیق و مواجهه جدی با آثار ادبی توجه دارد. نویسندگی تنها کنار هم چیدن کلمات زیبا نیست. هر اثر به ساختار، انسجام، شخصیتپردازی، زبان و شناخت جهان داستان نیاز دارد. درست همانطور که نقد ادبی نیز بدون مطالعه و شناخت این عناصر، به اظهار سلیقه شخصی تقلیل پیدا میکند.
آندری تارکوفسکی نیز در کتاب «پیکرتراشی در زمان» درباره ماهیت سینما، مسئولیت هنرمند و اهمیت زمان و تصویر در بیان سینمایی صحبت میکند. نگاه او به سینما نشان میدهد که فیلمسازی صرفاً ثبت چند تصویر متحرک یا کنار هم قرار دادن صحنهها نیست. سینما زبان، جهانبینی و ساختار خاص خودش را دارد.
وجه مشترک این دیدگاهها روشن است: هیچ هنری بدون شناخت، مهارت و تفکر به بلوغ نمیرسد.
اما روی دیگر ماجرا، کسانی هستند که نهتنها شناخت کافی از یک حوزه هنری ندارند، بلکه با اطمینان عجیبی درباره آثار دیگران اظهارنظر میکنند. گاهی یک نفر بدون آنکه کوچکترین آشنایی با اصول بازیگری داشته باشد، درباره توانایی یک بازیگر حکم صادر میکند. فرد دیگری بدون شناخت ساختار موسیقی، اجرای یک خواننده را از منظر تخصصی بررسی میکند. عدهای نیز بدون مطالعه و آگاهی از اصول داستاننویسی، درباره یک اثر ادبی نظر میدهند و برداشتهای شخصی خودشان را بهعنوان حقیقت مطرح میکنند.
اینجا باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شویم: نقد و قضاوت.
نقد، یک فعالیت فکری و تحلیلی است. منتقد باید اثر را بشناسد، اجزای آن را بررسی کند و برای دیدگاهش دلیل بیاورد. قرار نیست همیشه از اثر تعریف کند یا با نظر هنرمند موافق باشد. اتفاقاً نقد منصفانه میتواند ضعفهای یک اثر را آشکار کند و زمینه رشد هنرمند را فراهم آورد.
اما وقتی فردی بدون شناخت کافی، برداشتهای شخصی، پیشداوریها و حتی تصورات ذهنی خودش را به اثر تحمیل میکند، دیگر با نقد حرفهای روبهرو نیستیم.
سوزان سانتاگ، نویسنده و منتقد آمریکایی، در مقاله مشهور «علیه تفسیر» درباره خطر غلبه تفسیرهای تحمیلی بر تجربه مستقیم مواجهه با آثار هنری بحث میکند. اهمیت دیدگاه او در این است که به ما یادآوری میکند نباید اثر هنری را بهانهای برای تحمیل ذهنیتهای از پیش ساختهشده خودمان قرار دهیم.
البته هر مخاطبی حق دارد از یک اثر برداشت شخصی داشته باشد. ممکن است یک فیلم برای کسی تأثیرگذار باشد و برای دیگری خستهکننده. ممکن است یک شعر با احساسات فردی ارتباط برقرار کند و برای شخص دیگری فاقد جذابیت باشد. این تفاوت سلیقه نهتنها طبیعی، بلکه بخشی از ماهیت تجربه هنری است.
اما مشکل از جایی آغاز میشود که فرد، سلیقه شخصی خود را با معیار قطعی هنر اشتباه میگیرد. بدتر از آن، زمانی است که به جای بررسی اثر، شخصیت، زندگی، روابط یا انگیزههای هنرمند را هدف قرار میدهد. در چنین شرایطی، دیگر اثری از نقد باقی نمیماند. آنچه میبینیم، بیشتر بازتاب ذهنیت منتقد است تا ارزیابی اثر.
نمونه دیگر این مسئله را میتوان در برخی اجراهای موسیقی دید. استفاده از پلیبک بهخودیخود در تمام شرایط نشانه ضعف نیست و گاهی بخشی از طراحی فنی یک اجراست. اما زمانی که یک اجرای از پیش ضبطشده بهعنوان اجرای زنده معرفی میشود، یا فردی بدون توانایی لازم پشت میکروفون قرار میگیرد و صرفاً با اتکا به شهرت و تبلیغات روی صحنه میرود، باید درباره کیفیت و صداقت آن اجرا پرسش کرد.
مخاطب برای تماشای یک اجرا وقت میگذارد، هزینه میکند و بخشی از احساس و توجه خود را در اختیار هنرمند قرار میدهد. بنابراین حق دارد انتظار داشته باشد چیزی فراتر از یک نمایش ظاهری دریافت کند.
از طرف دیگر، نباید اجازه دهیم روابط شخصی و وابستگیهای اجتماعی، معیار انتخاب افراد در محیطهای هنری شوند. وقتی فرصت دیده شدن به جای استعداد، بر اساس آشنایی، نسبت خانوادگی یا ملاحظات شخصی تقسیم میشود، افراد مستعدی که سالها برای یادگیری تلاش کردهاند، به حاشیه رانده میشوند.
این مسئله فقط به یک گروه یا مجموعه محدود نیست. هر جا که روابط جای شایستگی را بگیرند، کیفیت افت میکند. هنر نیز از این قاعده مستثنا نیست.
البته یک نکته را نباید فراموش کرد. هنر متعلق به گروه خاصی از انسانها نیست. هیچکس نباید به دلیل نداشتن تحصیلات دانشگاهی، امکانات مالی یا تجربه حرفهای از فعالیت هنری محروم شود. هنر به استعدادهای تازه، تجربههای متفاوت و نگاههای جدید نیاز دارد. اما میان حق تجربه کردن و ادعای تخصص داشتن تفاوت وجود دارد. همانطور که میان حمایت از یک هنرمند تازهکار و تحمیل او به مخاطب تفاوت است.
من معتقدم فضای هنری باید بستری برای رشد، تجربه و یادگیری باشد؛ نه محیطی که در آن روابط شخصی جای شایستگی را بگیرند و هر فردی بتواند بدون پذیرش مسئولیت، عنوان هنرمند یا منتقد را برای خودش انتخاب کند.
هنرمند باید نقد شود، اما نقدی که بر شناخت و استدلال تکیه دارد. منتقد باید آزاد باشد، اما آزادی بیان به معنای بینیازی از دانش و انصاف نیست. مخاطب نیز حق دارد اثر را دوست نداشته باشد، اما نپسندیدن یک اثر به معنای بیارزش بودن آن نیست.
در نهایت، هنر با عنوانها، تریبونها، شهرت و روابط شخصی اعتبار پیدا نمیکند. آنچه به یک اثر ارزش میبخشد، کیفیت، اصالت، اندیشه و توانایی آن در برقراری ارتباط با مخاطب است. ممکن است افراد بسیاری روی صحنه بروند، نامهای بزرگی برای خودشان انتخاب کنند و با تبلیغات فراوان دیده شوند، اما گذر زمان میان شهرت و ارزش هنری تفاوت میگذارد.
و در پایان میخواهم بر یک موضوع تأکید کنم:
تمام آنچه نوشتم، از منظر هنر و دغدغهای است که نسبت به جایگاه آن دارم. من درباره جناحهای سیاسی، دستهبندیهای فکری یا اختلافات اعتقادی صحبت نکردم. نه قصد تخریب گروهی را دارم و نه میخواهم باورهای شخصی کسی را زیر سؤال ببرم. برای هنر و برای انسانی که وقت و احساسش را صرف تماشای یک اثر میکند، ارزش قائلم.
هنر به احترام نیاز دارد؛ احترامی که نه با تعارف و تعریفهای بیپشتوانه، بلکه با شناخت، صداقت، شایستگی و نقد منصفانه معنا پیدا میکند.
صحنه ممکن است در اختیار هر کسی قرار بگیرد، اما ارزش هنری را نمیتوان با رابطه به دست آورد.