کتاب «دوباره نگاه کن» نوشته تالی شاروت و کَس سانستاین، درباره یکی از ویژگی‌های مهم ذهن انسان است؛ اینکه ما به چیزهایی که مرتب با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، عادت می‌کنیم. مغز برای اینکه انرژی کمتری مصرف کند، محرک‌های تکراری را کم‌اهمیت‌تر می‌کند. به همین دلیل ممکن است چیزی که روز اول برایمان هیجان‌انگیز، آزاردهنده یا حتی غیرقابل‌تحمل بوده، بعد از مدتی کاملاً عادی شود.
دکتر آذرخش مکری در پادکستی که به این کتاب اختصاص داده، این موضوع را با استفاده از پژوهش‌های مختلف توضیح می‌دهد. نکته مهم این است که خوگیری فقط درباره چیزهای ساده‌ای مثل بو، صدا یا محیط اطراف نیست. انسان می‌تواند به شرایط زندگی، رابطه، شغل، درآمد، امکانات و حتی مشکلاتش هم عادت کند. ممکن است روزی برای چیزی تلاش کرده باشیم و وقتی به آن رسیدیم، بعد از مدتی دیگر ارزش آن را نبینیم. از طرف دیگر، ممکن است در شرایط نامطلوبی قرار بگیریم و چون به آن عادت کرده‌ایم، دیگر شدت مشکل را احساس نکنیم.
یکی از مفاهیم مهمی که در این بحث مطرح می‌شود، «تغییر مفهوم در اثر تغییر فراوانی» است. پژوهش David Levari و همکارانش در سال ۲۰۱۸ نشان داد که قضاوت انسان درباره اینکه چه چیزی غیرعادی یا مشکل‌ساز محسوب می‌شود، می‌تواند با تغییر تعداد نمونه‌های آن پدیده تغییر کند. به زبان ساده، وقتی موارد یک پدیده کم می‌شوند، ذهن ممکن است برای پیدا کردن نمونه‌های جدید، موارد خفیف‌تری را هم در همان دسته قرار دهد. این پژوهش نشان می‌دهد معیارهای ذهنی ما همیشه ثابت نیستند و محیط می‌تواند تعریف ما از خوب، بد یا غیرعادی را تغییر دهد.
موضوع دیگری که در کتاب مطرح می‌شود، تفاوت میان خرید کالا و تجربه کردن است. وسایل جدید معمولاً در ابتدا لذت زیادی ایجاد می‌کنند، اما ما خیلی سریع به آن‌ها عادت می‌کنیم. یک گوشی، لباس یا وسیله جدید ممکن است چند روز یا چند هفته بعد دیگر هیجان اولیه را نداشته باشد. اما تجربه‌هایی مثل سفر، دیدار با دوستان یا اتفاق‌های خاص می‌توانند مدت بیشتری در ذهن باقی بمانند. دلیلش این است که تجربه‌ها را می‌توانیم دوباره در ذهن مرور کنیم و هر بار از زاویه‌ای تازه به آن‌ها نگاه کنیم.
در بحث شبکه‌های اجتماعی نیز پژوهش جالبی مطرح می‌شود. Morten Tromholt در سال ۲۰۱۶ آزمایشی با ۱۰۹۵ نفر انجام داد و از بخشی از آن‌ها خواستند برای یک هفته فیس‌بوک را کنار بگذارند. این گروه در مقایسه با گروهی که استفاده معمول خود را ادامه دادند، افزایش رضایت از زندگی و احساسات مثبت بیشتری گزارش کردند. اثر این تغییر در افرادی که استفاده بیشتری از فیس‌بوک داشتند و بیشتر خودشان را با دیگران مقایسه می‌کردند، پررنگ‌تر بود. این پژوهش یک نکته مهم را نشان می‌دهد؛ گاهی فاصله گرفتن از یک محرک می‌تواند باعث شود دوباره تأثیر واقعی آن را ببینیم.
پژوهش‌های دیگری نیز درباره ترک شبکه‌های اجتماعی انجام شده‌اند. در یکی از مطالعات، افرادی که برای مدتی فیس‌بوک را کنار گذاشتند، شادی بیشتری را تجربه کردند، اما در عوض اطلاعات سیاسی کمتری دریافت کردند و مشارکت سیاسی‌شان نیز کاهش یافت. بنابراین مسئله آن‌قدر ساده نیست که بگوییم شبکه اجتماعی خوب یا بد است. هر انتخابی می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد.
بحث مهم دیگر کتاب به خلاقیت مربوط می‌شود. پژوهش Marily Oppezzo و Daniel Schwartz در دانشگاه استنفورد نشان داد که راه رفتن می‌تواند تفکر خلاق را افزایش دهد. در یکی از آزمایش‌ها، ۸۱ درصد شرکت‌کنندگان هنگام راه رفتن عملکرد بهتری در آزمون تفکر واگرا داشتند. این یافته با تجربه روزمره بسیاری از ما هم هماهنگ است. گاهی وقتی ذهنمان در یک مسئله گیر می‌کند، تغییر محیط و کمی حرکت می‌تواند مسیر فکر کردن را تغییر دهد.
در همین زمینه، مثال Richard Fosbury نیز جالب است. او در پرش ارتفاع به جای استفاده از روش معمول، شیوه متفاوتی را به کار گرفت و با پشت از روی مانع عبور کرد. این روش بعدها با نام Fosbury Flop شناخته شد. اهمیت این مثال فقط در ورزش نیست. گاهی برای حل یک مشکل لازم نیست بیشتر تلاش کنیم؛ لازم است روش نگاه کردن به مشکل را تغییر دهیم.
کتاب همچنین به بخشندگی و تجربه شادی از طریق دیگران می‌پردازد. وقتی همیشه فقط دریافت‌کننده باشیم، ممکن است به داشته‌هایمان عادت کنیم. اما کمک کردن، هدیه دادن و ایجاد شادی برای دیگران می‌تواند تجربه مثبت را دوباره تازه کند. گاهی برای اینکه ارزش چیزی را بهتر ببینیم، باید از جایگاه دریافت‌کننده فاصله بگیریم و نقش دیگری را تجربه کنیم.
در بخش تصمیم‌گیری نیز به پژوهش‌هایی درباره تصمیم‌های بزرگ زندگی اشاره می‌شود. یکی از نمونه‌های جالب مربوط به Steven Levitt است. در این پژوهش از افرادی که برای یک تغییر مهم در زندگی خود مردد بودند، خواسته شد با پرتاب سکه تصمیم بگیرند. نکته جالب این بود که بسیاری از افرادی که با کمک این روش تصمیم به تغییر گرفتند، بعدها از تصمیم خود رضایت داشتند. پیام این پژوهش این نیست که برای تصمیم‌های مهم زندگی سکه بیندازیم. نکته اصلی این است که گاهی مشکل ما نداشتن اطلاعات نیست، بلکه گیر کردن در تردید و ناتوانی در اقدام است.
یکی از جدی‌ترین بحث‌های کتاب، عادت کردن به رفتارهای منفی و غیراخلاقی است. انسان فقط به چیزهای خوب عادت نمی‌کند. ممکن است به دروغ، بی‌احترامی، فساد یا رفتارهای نادرست هم عادت کند. یک رفتار کوچک که در ابتدا غیرقابل‌قبول به نظر می‌رسد، اگر بارها تکرار شود، حساسیت ما نسبت به آن کاهش پیدا می‌کند. بعد ممکن است رفتار بزرگ‌تری هم دیگر چندان عجیب به نظر نرسد. این همان چیزی است که با مفهوم «شیب لغزنده» توضیح داده می‌شود.
شاروت و سانستاین بعدها این ایده را حتی به مسائل اجتماعی و سیاسی گسترش دادند. در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۵ با عنوان «Will we habituate to the decline of democracy?» این پرسش را مطرح کردند که آیا ممکن است جامعه به تدریج به بدتر شدن شرایط سیاسی عادت کند و نسبت به تغییرات نگران‌کننده حساسیت خود را از دست بدهد.
در نهایت، تمام این پژوهش‌ها به یک ایده مشترک می‌رسند. ذهن انسان برای عادت کردن ساخته شده است و این ویژگی هم می‌تواند مفید باشد و هم خطرناک. اگر به یک اتفاق خوب عادت کنیم، ممکن است دیگر قدر آن را ندانیم. اگر به یک شرایط بد عادت کنیم، ممکن است دیگر برای تغییر آن تلاش نکنیم.
به همین دلیل، پیام اصلی کتاب را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:
«دوباره نگاه کن.»
گاهی لازم نیست چیز تازه‌ای پیدا کنی. کافی است به همان چیزی که مدت‌هاست جلوی چشمت قرار دارد، با یک نگاه تازه توجه کنی. شاید چیزی را ببینی که مدت‌هاست وجود داشته، اما به دلیل عادت کردن دیگر واقعاً آن را نمی‌دیدی.
شاید ارزشمندترین سؤال این کتاب هم همین باشد:
«به چه چیزهایی در زندگی‌ام آن‌قدر عادت کرده‌ام که دیگر ارزششان، مشکلشان یا امکان تغییرشان را نمی‌بینم؟»
