دیروز فیلمی دیدم که خیلی موضوع جالبی داشت.
می تونم بگم عجیب تربن فیلمی بود که تو عمرم دیده بودم. نه از نظر داستان از نظر نوع روایت.
«اسب تورین» با داستانی درباره فریدریش نیچه و اسبی آغاز میشود که صاحبش او را به شدت کتک میزند. طبق روایت مشهور، نیچه خودش را میان مرد و اسب میاندازد، گردن اسب را در آغوش میگیرد و پس از آن دچار فروپاشی میشود. اما فیلم درباره زندگی نیچه نیست. بلا تار از همین اتفاق به عنوان نقطه شروع استفاده میکند و داستان را به سرنوشت همان اسب و انسانهایی میبرد که در جهانی سرد و رو به خاموشی زندگی میکنند. خود تار هم گفته است که پرسش اصلی فیلم این بوده که «بعد از آن اتفاق چه بر سر اسب آمد؟» و تأکید کرده که فیلم قرار نیست پیام مشخصی را به مخاطب تحمیل کند.
داستان فیلم زندگی یک پدر و دختر را روایت میکند که در خانهای دورافتاده و در میان طبیعتی خشن زندگی میکنند. زندگی آنها بسیار ساده و در عین حال طاقتفرساست. آب آوردن، هیزم جمع کردن، غذا درست کردن، لباس پوشیدن، مراقبت از اسب و دوباره خوابیدن. تقریباً همه چیز در یک چرخه تکراری اتفاق میافتد.
همین تکرار یکی از مهمترین ویژگیهای فیلم است. ما هر روز تقریباً همان کارها را میبینیم، اما هر بار چیزی کمتر میشود. انگار زندگی آرام آرام از آنها گرفته میشود. اسب دیگر غذا نمیخورد. آب کم میشود. آتش اهمیت بیشتری پیدا میکند و در نهایت حتی آن هم دیگر کافی نیست.
به نظرم بلا تار با این تکرار میخواهد زندگی را از شکل معمول آن خارج کند و ما را با ابتداییترین شکل وجود انسان روبهرو کند. انسان برای زنده ماندن به آب، غذا، آتش و پناه نیاز دارد. وقتی همین نیازهای ابتدایی هم در معرض نابودی قرار میگیرند، دیگر خبری از آرزوهای بزرگ، پیشرفت یا آینده نیست. فقط تلاش برای ادامه دادن باقی میماند. خود تار نیز درباره فیلم گفته است که مسئله برای او بیشتر از هر چیز به نیازهای اساسی انسان، مانند آتش و غذا و زنده ماندن، مربوط است.
فضای فیلم هم دقیقاً همین احساس را منتقل میکند. فیلم سیاه و سفید است. باد تقریباً همیشه در حال وزیدن است. موسیقی تکرارشونده و سنگین، خانهای سرد و خالی و نماهای طولانی، همه دست به دست هم میدهند تا جهان فیلم را به جایی تبدیل کنند که انگار زندگی در آن متوقف شده است.
تار عجلهای برای روایت ندارد. دوربین مدت زیادی روی یک حرکت ساده میماند. یک نفر آب میآورد. لباس میپوشد. سیبزمینی میخورد. اسب حرکت میکند. هیچ کدام از این اتفاقها به خودی خود اتفاق بزرگی نیستند، اما تار آنها را آنقدر ادامه میدهد تا خودِ عمل روزمره تبدیل به تجربهای سنگین و خستهکننده شود.
به همین دلیل به نظرم تماشای «اسب تورین» بیشتر از اینکه شبیه تماشای یک داستان معمولی باشد، شبیه قرار گرفتن درون یک وضعیت است. تار نمیخواهد فقط به ما بگوید زندگی این آدمها سخت است. میخواهد ما برای مدتی این سختی را احساس کنیم.
یکی دیگر از برداشتهای من، از بین رفتن تعهدات اخلاقی و فرسایش روابط انسانی است. در جهان فیلم، انسانها چندان به حقوق و شأن یکدیگر اهمیت نمیدهند. رفتار خشونتآمیز با اسب، حضور کولیها و سخنان مرد غریبه، همگی تصویری از جهانی میسازند که نظم اخلاقی و معنوی آن در حال فروپاشی است.
البته بعد از فکر کردن بیشتر، به نظرم بهتر است این موضوع را فقط به شکل «آدمها به حقوق یکدیگر احترام نمیگذارند و به همین دلیل دنیا نابود میشود» تفسیر نکنیم. فیلم پیچیدهتر از این حرف است.
جهانی که تار نشان میدهد، جهانی است که در آن معنا کمکم از بین رفته است. اخلاق، امید، رابطه، هدف و حتی میل به ادامه دادن، یکی پس از دیگری فرسوده میشوند. به همین دلیل پایان فیلم بیشتر از اینکه شبیه یک مجازات باشد، شبیه خاموش شدن تدریجی جهان است.
این موضوع با بعضی خوانشهای فلسفی فیلم هم ارتباط پیدا میکند. پژوهشهایی که درباره فیلم نوشته شدهاند، به تکرار چرخهای وقایع، پوچگرایی و ایده «مرگ خدا» در فلسفه نیچه توجه کردهاند.
رابطه پدر و دختر هم برای من بسیار قابل توجه بود. دختر بخش بزرگی از بار زندگی را به دوش میکشد. آب میآورد، غذا آماده میکند، به پدر رسیدگی میکند، به اسب غذا میدهد و کارهای خانه را انجام میدهد. به همین دلیل گاهی احساس میکنیم او بیشتر از اینکه صرفاً دختر خانواده باشد، تبدیل به خدمتکار خانه شده است.
این موضوع را میتوان به جایگاه زنان در جوامع سنتی و فقیر نیز ارتباط داد. بخش زیادی از کارهایی که زندگی روزمره را سرپا نگه میدارند، کارهایی هستند که کمتر دیده میشوند. دختر فیلم تقریباً ستون اصلی ادامه زندگی این خانه است، اما خودش کمتر دیده میشود.
در کنار همه اینها، اسب برای من مهمترین نماد فیلم است. اسب در ابتدای داستان قربانی خشونت انسان است. اما در ادامه خودش از ادامه دادن سر باز میزند. دیگر غذا نمیخورد و دیگر نمیخواهد حرکت کند. انگار موجودی که تمام عمر مجبور بوده برای انسان کار کند، در نهایت تصمیم میگیرد دیگر ادامه ندهد.
اینجاست که عنوان فیلم معنای بیشتری پیدا میکند. شاید داستان واقعاً درباره یک پدر و دختر نباشد. شاید درباره جهانی باشد که اسب، انسان و طبیعت همگی در آن گرفتار چرخهای از رنج شدهاند.
چیزی که بیش از همه در فیلم برای من باقی ماند، همین مفهوم «ادامه دادن» بود.
پدر و دختر هر روز از خواب بیدار میشوند و همان کارهای روز قبل را انجام میدهند. نه به این دلیل که آینده روشنی دارند، بلکه چون هنوز زندهاند. آنها ادامه میدهند تا جایی که دیگر چیزی برای ادامه دادن باقی نمیماند.
به نظرم بلا تار در «اسب تورین» نمیخواهد به ما بگوید دنیا دقیقاً چرا نابود میشود. او بیشتر ما را با جهانی روبهرو میکند که در آن همه چیز پیش از نابودی، معنای خودش را از دست داده است.
جهانی سرد، خشن، تکراری و بیرحم.
جهانی که در آن انسان برای زنده ماندن تلاش میکند، اما کمکم حتی دلیل زنده ماندن را هم فراموش میکند.
شاید به همین دلیل «اسب تورین» برای من بیشتر از یک فیلم فلسفی، فیلمی درباره فرسودگی انسان است. درباره لحظهای که زندگی دیگر چیزی جز تکرار نیست و انسان فقط به این دلیل ادامه میدهد که هنوز نفس میکشد.
و شاید تلخترین پرسش فیلم همین باشد:
اگر روزی همه چیز از ما گرفته شود، از غذا و آب و آتش گرفته تا امید و معنا، چه چیزی باعث میشود هنوز بخواهیم ادامه بدهیم؟