در میانهی بحران سوریه، جایی در مرزهای خشن و بیرحم میان سوریه و عراق، نامی از دل یک شهر معمولی در اصفهان بلند شد و به نمادی ملی بدل گشت: محسن حججی. او جوانی متولد اوایل دههی هفتاد، از نجفآباد، جهادگر فرهنگی و رزمندهی مدافع حرم بود که در مرداد ۱۳۹۶ در منطقهی مرزی «تنف» در جریان عملیات مستشاری در کنار نیروهای مقاومت و حشدالشعبی عراق، با حملهی سنگین داعش روبهرو شد و پس از زخمیشدن، به اسارت درآمد.[2][5] دو روز بعد، در منطقهی الولید در بیابانهای جنوب استان الانبار، داعش با جدا کردن سر او از بدن، جنایتی را رقم زد که تصویرش بهسرعت در حافظهی جمعی ایرانیان حک شد.[2][5]
نحوهی شهادت حججی تنها یک واقعهی نظامی نبود؛ ترکیبی از خشونت عریان و ایستادگی آرام بود که در یک تصویر خلاصه شد: جوانی مجروح، در محاصرهی دشمن، با چهرهای استوار و بیهراس. روایتهای میدانی میگویند در حملهی انتحاری و آتش سنگین دشمن، از ناحیهی شانه و پهلو زخمی شد اما تا آخرین لحظه در سنگر مقاومت کرد و تنها پس از تمامشدن مهمات و شهادت همراهان، در حلقهی دشمن قرار گرفت.[4][8] همین لحظهی کوتاهِ اسارت تبدیل به زبان تصویریِ یک «ایستادگی» شد؛ زبانی که بدون شعار، بدون خطابه، توانست بخش بزرگی از جامعه را تحتتأثیر قرار دهد.
بازتاب شهادت حججی در ایران، فراتر از یک خبر بود. رسانهها، شبکههای اجتماعی، هنرمندان و نویسندگان به او پرداختند؛ زندگینامه و وصیتنامهاش منتشر شد، مستندها و پوسترها ساخته شدند، و او در سخنان رسمی بهعنوان نماد «حجت» و «ایثار» معرفی شد.[5][9][10] رهبر جمهوری اسلامی در مراسمهای مختلف از او بهعنوان «حجت خدا» یاد کرد و این تعبیر در ادبیات رسمی و مردمی جا افتاد.[9] حجم گستردهی حضور مردم در مراسمهای تشییع پیکرش در تهران، مشهد و نجفآباد، و حضور مقامات عالیرتبه، نشان داد که شهادت او به نقطهی تمرکز احساسات و هویت جمعی بدل شده است.[5][8]
پس از شهادت، فرایند بازگرداندن پیکر حججی خود بخشی از داستان است. جسد او در چارچوب توافق «جرود» میان حزبالله لبنان و نیروهای مقاومت با داعش، در مرز لبنان و سوریه تحویل گرفته شد و چند هفته بعد سپاه پاسداران آن را به ایران منتقل کرد.[5][8] تشییع پیکر در مشهد و تهران، حضور گستردهی مردم، و خاکسپاری در ششم مهر ۱۳۹۶ در نجفآباد، به یک آیین ملی تبدیل شد؛ آیینی که از یک سو تأکید بر جایگاه «مدافعان حرم» داشت و از سوی دیگر، فرصتی برای تثبیت روایت رسمی ایران از حضور در سوریه و مبارزه با تروریسم بود.[5]
اقدامات و نتایج پس از شهادت حججی در چند سطح قابلمشاهده است:
- سطح نمادین و فرهنگی: نام و تصویر او در هنرهای تجسمی، دیوارنگارهها، کتابها، برنامههای تلویزیونی و مراسم مذهبی تکرار شد؛ خیابانها، مدارس و مراکز فرهنگی به نام او مزین گردید و او به چهرهی شاخص مدافعان حرم بدل شد.[5][7][8] این نمادسازی، بخشی از تلاش برای ساختن روایت واحد از «مقاومت» و «دفاع از حرم» است.
- سطح سیاسی–رسمی: سخنرانیها و مواضع رسمی پس از شهادت، بار دیگر بر ضرورت حضور ایران در جبههی سوریه، دفاع از اماکن مقدس و مقابله با داعش تأکید کردند.[9] شهادت او در بسیاری از تحلیلها بهعنوان لحظهای استفاده شد که افکار عمومی را نسبت به تهدید داعش و جایگاه ایران در مبارزه با آن حساستر کند؛ نوعی تقویت مشروعیت مردمی برای سیاست حضور منطقهای.
- سطح اجتماعی–هنجاری: الگوی «حججی» در ادبیات رسمی بهعنوان نمونهی جوان مؤمن، خانوادهدار، فرهنگی و در عین حال آمادهی فداکاری معرفی شد.[7][10] این تصویر در برنامههای آموزشی و فرهنگی، اردوهای جهادی و فعالیتهای بسیج دانشجویی و مردمی مورد استفاده قرار گرفت تا ترکیب «دینداری، کار فرهنگی، و حضور میدانی» را بهعنوان یک مدل هویتی جوان ایرانی برجسته کند.
از منظر تحلیلی، شهادت محسن حججی پیامهایی برای دانشگاه و جامعهی مدنی نیز دارد. نخست، نشان میدهد چگونه یک واقعهی فردی میتواند به گفتمان عمومی تبدیل شود و هویت نسلها را تحتتأثیر قرار دهد؛ این امر موضوعی جدی برای مطالعات جامعهشناسی، روانشناسی اجتماعی و علوم سیاسی است. دوم، طرح پرسشهایی دربارهی هزینهها و فواید حضور ایران در سوریه را اجتنابناپذیر میکند: هر نام و هر تصویر، پشت خود شبکهای از تصمیمهای سیاسی، نظامی و فرهنگی دارد که نیازمند بررسی علمی و مسئولانه است. سوم، ضرورت حمایت عملی از خانوادههای شهدا و رزمندگان، رسیدگی به مسائل روانی و اجتماعی بازماندگان، و شفافیت در بیان اهداف و نتایج حضور منطقهای را برجسته میکند.
بهعنوان یک موضوع برای نشریه دانشگاه، میتوان بر این تأکید کرد که بزرگداشت شهید حججی، اگر قرار است فراتر از مراسم و پوستر باشد، باید با گفتوگوی انتقادی و پژوهش همراه شود: شناخت دقیق زندگی و انگیزههای او، تحلیل نحوهی ساخت نمادها، بررسی پیامدهای فرهنگی و اجتماعی، و گفتوگو دربارهی نسبت «ایثار» با «سیاست» و «امنیت ملی». چنین رویکردی هم احترام به شهید را حفظ میکند و هم به مسئولیت دانشگاه در تولید دانش و فهم عمیقتر از واقعیتهای منطقهای وفادار میماند.
✍🏻 فرمانده سایه
نشریه دانشجویی مسیر
| @masir_mazums | 🌱