مهریه یا صداق به هدیهای گفته میشود که بعد از جاری شدن صیغهی نکاح، مرد باید به زن خود بدهد. اگر چه در گذشته مهریه تنها مفهوم اصلی خود را داشت، اما اکنون از آن برای پایداری زندگی و تضمین خوشبختی استفاده میشود. در واقع بسیاری از زنان از شرایط مهریه برای تضمین زندگی و دریافت حق طلاق استفاده میکنند. اما هدف هر چه باشد اهمیتی ندارد. تنها چیزی که برای مهریه مهم است، قوانین و شرایط مهریه است که برای همهی زنان به یک شکل است. بنابراین آشنایی زنان و مردان جوانی که قصد ازدواج دارند، با شرایط مهریه اهمیت زیادی دارد. در ادامه به این موضوع میپردازیم.

مقدار مهریه چقدر باید باشد؟
با توجه به اینکه مهریه یک هدیه است که از سوی مرد به همسرش داده میشود، مقدار مشخصی برای آن تعیین نشده است. از سوی دیگر هیچ محدودیتی هم برای آن وجود ندارد. بنابراین زن میتواند هر مقدار که مهریه بخواهد، طلب کند. اما مردان باید براساس توان مالی خود مقدار آن را مشخص کنند. البته براساس ماده 1080 قانون مدنی، زن و شوهر باید بر سر تعیین مقدار مهریه، باید با هم توافق کنند. مقدار مهریه باید از سوی طرفین بهطور دقیق مشخص شود و گنگ و مبهم نباشد تا در زمان پرداخت هیچ مشکلی بین روابط زن و شوهر ایجاد نشود.
در زمان صدر اسلام، بعد از تعیین مقدار مهریه، بلافاصله داماد یا پدر و یا نزدیکان او موظف بودند مهریه را به عروس بپردازند. هر چند زن این حق را دارد که بلافاصله بعد از جاری شدن خطبهی نکاح، مهریهی خود را دریافت کند، اما اکنون در عرف چنین چیزی عملاً وجود ندارد.
شرایط مهریه چگونه است؟
در دین اسلام برای مهریه شرایط خاصی تعیین شده است که عروس و داماد برای تعیین مهریه باید این شرایط را رعایت کنند:
- مهریه باید دارای ارزش اقتصادی و مالی باشد.
- مهریه باید قابل انتقال و تملک باشد.
- مقدار مهریه باید دقیق و مشخص باشد.
- مهریه باید منفعت مشروع و عقلایی داشته باشد.
- مرد باید توان مالی برای پرداخت مهریه را داشته باشد.
اگر قبل از ازدواج در مورد مهریه توافق نشود چه باید کرد؟
قانون شرع بر این اساس است که زن و مرد قبل از عقد دائم در مورد مقدار مهریه توافق کنند. در غیر این صورت عقد آنها باطل است. اگر صیغهی عقد جاری شود و بین زوجین عمل زناشویی صورت بگیرد، باید مهریه از نوع مَهرُالمِثل تعیین شود. این نوع مهریه به این شکل است که بنابر عرف و عادت محل و یا شرایط زن از جمله خانواده، تحصیلات، سن، شغل و ... مقدار مهریهاش را به اندازهی زنان مشابه شرایط او، تعیین میکنند.
مهریه عندالمطالبه و مهریه عند الاستطاعه
مهریه عندالمطالبه به این معناست که زن هر زمانی که بخواهد میتواند مهریه خود را طلب و دریافت کند. اما وقتی گفته میشود مهریه عندالاستطاعه است، یعنی اگر زن بخواهد مهریهی خود را طلب کند، باید ثابت کند که همسرش توان مالی کافی برای پرداخت مهریه را دارد. در مقابل برای مرد ضرورتی وجود ندارد که برای دادگاه ثابت کند که قادر به پرداخت مهریهی همسرش نیست. بنابراین زن نمیتواند تحت هیچ شرایطی و در هیچ زمانی، همسر خود را برای دریافت مهریه تحت فشار قرار دهد.

قوانین و شرایط مهریه در ایران
با توجه به مشکلاتی که در بحث مهریه وجود دارد، در سالهای اخیر تغییرات زیادی در شرایط مهریه در ایران صورت گرفته است. در سال 1391 یک قانون برای تغییر شرایط مهریه تصویب شد که براساس آن، پرداخت نکردن اقساط مهریه تا 110 سکه یا معادل ریالی آن، حکم جلب را برای مردان به دنبال دارد.
وقتی زن مهریهی خود را از طریق دادگاه تقاضا میکند، مرد موظف است براساس توان مالی خود آن را پرداخت کند. مرد موظف است ظرف مدت یک ماه از صدور اجرائیه، برای قسطبندی مهریه، دادخواست اعسار را به دادگاه ارائه دهد. با این کار مهریهی زن تقسیط میشود و مرد موظف است هر قسط آن را در موعد مقرر پرداخت کند. اما اگر دو یا سه قسط مهریه به تعویق افتد، با دادخواست زن، حکم جلب مرد صادر میشود.
آیا پرداخت نکردن مهریه حکم زندان دارد؟
در صورتی که حکم جلب مرد صادر شود، باید به زندان برود. مگر اینکه اقساط مهریهی معوق را به زن پرداخت کند. در اینجا مطالبهی مهریه یک دعوی حقوقی است و با پرداخت مهریه و یا اقساط معوقه، مرد از زندان آزاد میشود. البته براساس ماده 22 قانون جدید مهریه، اگر مرد توان مالی داشته باشد اما از پرداخت مهریه تا میزان حداکثر 110 سکهی بهار آزادی یا معادل ریالی آن، سر باز زند، حکم زندان برای او قطعی است. برای مهریهی بیشتر از 110 سکه، حکم زندان برای مرد صادر نمیشود.
همچنین اگر مرد معسر باشد، حکم زندان برای او صادر نمیشود. مرد معسر به کسی گفته میشود که تمام دارایی او در حد یک منزل مسکونی به همراه اثاثیه، آذوقه و وسایل کسب و کار باشد. در صورتی که اموال مرد بیش از این باشد، زن میتواند درخواست توقیف اموال او را به دادگاه ارائه دهد. مرد معسر باید بلافاصله بعد از مطالبهی زن برای دریافت مهریه، دادخواست اعسار خود را به دادگاه ارائه دهد.
چرا مهریه قسطبندی میشود؟
اگر چه براساس شرع اسلام به محض اینکه خطبهی عقد جاری شد، باید مهریهی زن پرداخت شود. اما اکنون رسومات، شرایط مهریه را تغییر داده است و زنان در مواقع جدایی و یا ایجاد مشکل در زندگی، برای دریافت مهریهی خود اقدام میکنند. اما سوالی که برای همهی زنان پیش میآید، چرا مهریه قسطبندی میشود؟
قانون برای جلوگیری از به زندان افتادن مردانی که توانایی مالی پرداخت مهریه را بهصورت یکجا ندارند، ملبغ آن را قسطبندی میکند. زیرا زندانی بودن مرد، هیچ کمکی به حل مشکل زن نمیکند و برای هر دو طرف نیز مشکلات دیگری را به وجود میآورد. ابتدا مرد باید اعسار خود را به دادگاه ارائه دهد تا ثابت کند که قادر به پرداخت مهریه بهصورت یکجا نیست. دادگاه بعد از بررسی درخواست مرد و شرایط مالی او، حکم تقسیط مهریه (قسطبندی) را صادر میکند.
در این صورت ممکن است زن یا مرد نسبت به قسطبندی مهریه که توسط دادگاه صورت گرفته است، اعتراض کنند. سپس پرونده مجدداً بررسی میشود تا اعتراض زن یا مرد بررسی شود. اما در صورتی که هر دو طرف (زن و مرد) حکم دادگاه را برای تقسیط مهریه بپذیرند، حکم اجرا میشود و مرد باید در موعد مقرر قسط اول را پرداخت کند.

نحوهی قسطبندی مهریه
زمانی که زن مهریهی خود را از طریق دادگاه طلب میکند و مرد به دلیل ناتوانی در پرداخت آن در زندان است، دادگاه برای صدور حکم مهریه و آزاد شدن مرد، پرونده را با سرعت بیشتری بررسی میکند. در مواردی که مرد زندانی باشد، دادگاه زمان صدور حکم و تقسیط مهریه، با عطوفت بیشتری حکم او را صادر میکند. بهاین صورت که پیش قسط را کمتر و اقساط مهریه را طولانیتر و مقدار آنها را کمتر در نظر میگیرد. البته تعیین اقساط مهریه، بعد از بررسی توان مالی مرد انجام میشود.
علاوه بر پیشپرداختِ مهریه، مرد باید نیم عشر را که معادل یک بیستم کل مهریه است، به دادگاه پرداخت کند. در مواردی که توان مالی مرد کمتر از این مقدار تشخیص داده شود، نیم عشر نیز قسطی میشود. این پول به خزانه دولت داده میشود و به زن تعلق نمیگیرد.
داشتن ضامن برای پرداخت اقساط مهریه
دادگاه برای تضمین پرداخت اقساط مهریه توسط مرد به زن، از او یک ضامن معتبر طلب میکند. در صورتی که مرد از پرداخت اقساط مهریه سر باز زند، زن میتواند از طریق دادگاه، اقساط معوقهی خود را از ضامن، طلب کند. بر طبق مادهی 684 قانون مدنی، شخص ضامن باید مالی را که ضمانت کرده و پرداختکننده از پرداخت آن سرباز زده است، پرداخت نماید.
در صورتی که ضامن نیز از پرداخت مهریه سرباز زند، براساس ماده 3 نحوهی اجرای محکومیتهای مالی، زن میتواند تقاضای بازداشت ضامن را نماید. تا زمانی که ضامن اقساط معوقه را پرداخت نکند، در بازداشت میماند. البته زن میتواند همزمان با دادخواست مهریه از ضامن، مطالبه مهریه از همسر خود را نیز به دادگاه ارائه دهد. در این صورت نیاز نیست تا ابتدا عدم پرداخت مهریه توسط شوهر ثابت شود و سپس علیه ضامن اقدام شود.
چند نکتهی مهم در مورد مهریه
شرایط مهریه در ایران براساس قوانین مدنی است. در مواردی مهریه به زن تعلق نمیگیرد و یا مقدار آن نصف میشود که این موارد به شرح زیر هستند:
1- به موجب ماده 1089 قانون مدنی، اگر به هر دلیل عقد بین زوجین باطل شود و بین آنها رابطهی زناشویی برقرار نشده باشد، مرد مکلف به پرداخت مهریه نیست و زن نیز حق دریافت مهریه را ندارد. به موجب ماده 1101 قانون مدنی در مواردی که نبود رابطهی زناشویی به دلیل ناتوانی مرد از رابطه بوده باشد، زن مستحق دریافت نصف مهریه است.
2- زن و مرد قبل از عقد باید در مورد مقدار و شرایط مهریه به توافق برسند. اما اگر قبل از توافق مهریه، زن فوت کند و روابط زناشویی هم بین آنها نبوده باشد، زن مستحق دریافت مهریه نیست. اما اگر بین آنها رابطهی زناشویی شکل گرفته باشد، مرد مکلف به پرداخت مهریه است که به وارثان زن پرداخت میشود.
3- اگر زن و شوهر بعد از عقد و قبل از رابطهی زناشویی بخواهند از هم جدا شوند، زن مستحق دریافت نصف مهریه است.
4- در صورتی که طلاق به درخواست زن باشد و یا با شوهر در مورد شرایط مهریه و نحوهی دریافت آن توافق کرده باشد، قسمتی از مهریه یا همهی آن را میبخشد که در این صورت مرد از پرداخت بخشی از مهریه یا همهی آن معاف میشود.
5- رابطهی نامشروعِ زن و خیانت به همسر، باعث محروم شدن او از دریافت مهریه نمیشود. بلکه برقراری رابطهی نامشروع، خود یک جرم است که باید توسط دادگاه به آن رسیدگی شود. اما در این شرایط باز هم مرد مکلف به پرداخت مهریه است و این دو مورد هیچ ارتباطی با هم ندارند.