آزاده مدنی

صبح، صدای خبر از تلویزیون میآید. گوینده درباره تصمیم یک کشور در منطقه صحبت میکند و هنوز توضیحش تمام نشده که یکی از حاضران با بیحوصلگی میگوید: «من اصلاً از این کشور خوشم نمیآید.»
جمله سادهای است و شاید بارها در گفتوگوهای روزمره شنیده باشیم. اما اگر چند ثانیه مکث کنیم، یک سؤال کوچک پشت آن هست: دقیقاً از چه چیزی بدش میآید؟ از حکومت؟ از یک تصمیم مشخص؟ از رفتار گذشته آن کشور؟ یا از تصویری کلی که سالها در ذهنش ساخته شده است؟
ما اغلب خودمان هم جواب این سؤال را دقیق نمیدانیم. گاهی پیش از آنکه بدانیم یک کشور، حکومت یا گروه دقیقاً چه کرده، درباره خودِ آن یک احساس کلی داریم؛ و همین احساس، آرامآرام قضاوتهای بعدی ما را شکل میدهد.
قضاوت کلگرا؛ وقتی یک کشور یا گروه را یک موجودیت واحد میبینیم
یکی از ریشههای این مسئله را میتوان «قضاوت کلگرا» نامید. امر پیچیده را به یک واحد یکپارچه فرو میکاهیم: «ایران»، «آمریکا»، «غرب»، «حکومت»، «اپوزیسیون»، «مذهبیها» یا «روشنفکرها» در ذهن ما به موجودیتی واحد تبدیل میشوند.
در حالی که هیچکدام واقعاً یک موجود یکپارچه نیستند. هرکدام مجموعهای از افراد، نهادها، منافع و جریانهاییاند که حتی ممکن است با یکدیگر اختلاف جدی داشته باشند. وقتی این پیچیدگی حذف میشود، رفتار یک جزء به کل نسبت داده میشود و ویژگیهای کل هم به تکتک اجزا سرایت میکند.
حب و بغض چگونه از کل به جزء سرایت میکند؟
اگر از یک حکومت بیزار باشیم، ممکن است یک سیاست درست آن را هم نادرست بدانیم. اگر کشوری را دوست داشته باشیم، ممکن است برای خطاهایش توضیح و توجیه پیدا کنیم.
اینجا حب و بغض دیگر فقط یک احساس نیست؛ به یک فیلتر شناختی تبدیل میشود. ذهن پیش از آنکه بپرسد «این کار درست است یا غلط؟»، میپرسد «چه کسی این کار را کرده؟» و پاسخ سؤال دوم، گاهی پاسخ سؤال اول را از پیش تعیین میکند.
وقتی تحلیل سیاسی جای خود را به هویت و تعصب میدهد
در این مرحله، یک تغییر مهم رخ میدهد. دیگر نمیپرسیم «این ادعا درست است یا غلط؟» بلکه ناخودآگاه میپرسیم: «این حرف متعلق به کدام طرف است؟»
ممکن است همان استدلالی که اگر از طرف خودی شنیده شود «منطقی» به نظر میرسد، وقتی از طرف مقابل بیان شود «مغرضانه» تلقی شود. اینجا هویت سیاسی یا اجتماعی، پیش از استدلال وارد صحنه شده است.
خودی و غیرخودی؛ منشأ استانداردهای دوگانه
از همینجا استاندارد دوگانه شکل میگیرد. رفتاری که در «خودی» یک اشتباه قابل توضیح است، در «غیرخودی» نشانه فساد یا حتی ذات بد او تلقی میشود.
این الگو فقط در سیاست هم دیده نمیشود. ممکن است از یک دوست جملهای بشنویم و آن را صادقانه بدانیم، اما همان جمله از زبان کسی که دوستش نداریم، برایمان توهینآمیز باشد. محتوا یکی است؛ اما داوری ما تابع رابطهمان با گوینده شده است.
چرا در برابر واقعیتهایی که باورمان را تهدید میکنند مقاومت میکنیم؟
یکی از پیچیدهترین خطاهای شناختی همینجا رخ میدهد. وقتی یک باور سیاسی یا اجتماعی به بخشی از هویت ما تبدیل میشود، پذیرش یک واقعیت مخالف دیگر فقط اصلاح یک گزاره نیست؛ ممکن است تهدیدی برای تصویری باشد که از خودمان ساختهایم.
به همین دلیل، گاهی ذهن به جای تغییر باور، شواهد را دوباره تفسیر میکند، استثنا میسازد یا برای خطای «خودی» توضیحی پیدا میکند که همان خطا را در «غیرخودی» هرگز نمیپذیرد.
این وضعیت شباهتی جالب به سیستم ایمنی بدن دارد. سیستم ایمنی باید میان «خودی» و «بیگانه» تمایز بگذارد؛ اما اگر تشخیصش دچار خطا شود، ممکن است به جای عامل بیگانه، به خودِ بدن حمله کند. ذهن اجتماعی هم اگر بیش از حد بر مرز خودی و غیرخودی تکیه کند، ممکن است توان ارزیابی مستقل را از دست بدهد.
آیا میتوانیم حرف درستِ مخالف خود را بپذیریم؟
آیا میتوانیم حرف درستی را از زبان کسی بپذیریم که دوستش نداریم؟ آیا میتوانیم خطای کسی را که دوستش داریم ببینیم، بدون اینکه برای حفظ تصویر ذهنیمان شروع به توجیه آن کنیم؟
این توانایی برای سیاست، پژوهش و حتی زندگی روزمره ضروری است. باید بتوانیم فاعل را از فعل، عمل را از پیامد و هویت را از ادعا جدا کنیم. مخالفت با یک حکومت، الزاماً مخالفت با همه سیاستهای آن نیست؛ همانطور که علاقه به یک کشور، دلیل درستی همه تصمیمهایش نیست.
اگر این تفکیک را از دست بدهیم، دیگر واقعیت را تحلیل نمیکنیم؛ واقعیت را بر اساس تعلقاتمان رنگآمیزی میکنیم.
وقتی کل را دوست داریم یا از آن متنفریم، خوبی و بدیِ اجزایش را هم به همان نسبت میبینیم؛ شناخت از جایی آغاز میشود که جزء را مستقل از کل قضاوت کنیم.
و سؤال بعدی از همینجا آغاز میشود: اگر «خودی» و «غیرخودی» پیشاپیش معیار قضاوت ما شده باشند، فرصت دیدن چه واقعیتهایی را اصلاً پیدا نمیکنیم؟