
آزاده مدنی
تاریخ همیشه به دست دولتها، ژنرالها یا رهبران سیاسی نوشته نمیشود. گاهی آنچه مسیر یک کشور را تغییر میدهد، نه تصمیم قدرتهای بزرگ، بلکه کنش اخلاقی چند شهروند عادی است. روایت خانواده «ابل» در هلند، نمونهای روشن از تأثیر شهروندان بر ثبت تاریخ، پیگیری عدالت و زنده نگه داشتن حافظه جمعی پس از فاجعه سربرنیتسا است.
پس از انتشار پادکست «پس از فروپاشی؛ زندگی در خلأ قدرت» از رادیومارپیچ، معلم سالهای دبیرستانم که سالهاست در هلند زندگی میکند، روایتی برایم فرستاد که بیش از هر تحلیل سیاسی در ذهنم ماند: داستان خانواده ابل.
خانواده ابل؛ کنش مدنی به جای شعار
آقای ابل، فرزند خانوادهای یهودی بود. پدرش در هولوکاست همسر و دو فرزند خود را از دست داده بود. شاید همین زخم تاریخی، او و همسرش را به دو چهره شناختهشده در جنبشهای صلح هلند تبدیل کرده بود. آنها سالها علیه استقرار سلاحهای هستهای و سیاستهای نظامی فعالیت مدنی میکردند، اما نه با شعارهای بزرگ؛ بلکه با کارهای کوچک، پیگیر و خستگیناپذیر.
روایتی از سربرنیتسا و شنیدن صدای بازماندگان
سالها پس از پایان جنگ یوگسلاوی، هزاران خانواده همچنان در سوگ عزیزان خود مانده بودند و جهان نیز آرامآرام به سراغ خبرهای بعدی رفته بود. در این میان، خانواده ابل راه دیگری را انتخاب کردند. نه به عنوان مقام رسمی، نه به عنوان نماینده یک نهاد بینالمللی و نه در قامت سیاستمدار، بلکه تنها به عنوان دو شهروند عادی وارد منطقه شدند.
همسر آقای ابل که زبان مردم بالکان را میدانست، ساعتها کنار مادرانی نشست که پسرانشان در سربرنیتسا ناپدید شده بودند. آنها پیش از هر چیز گوش دادند؛ نه برای تهیه گزارش، بلکه برای ساختن اعتماد. همین اعتماد، پایه اصلی کنشی شد که بعدها بر سیاست هلند اثر گذاشت.
از درد شخصی تا مسئولیت سیاسی در هلند
خانواده ابل به مادران داغدار وعده دادند که صدای آنان را به پارلمان هلند خواهند رساند؛ وعدهای که کمتر کسی حاضر به دادن آن بود. آنها سپس مادران بازمانده را به هلند دعوت کردند تا نمایندگان مجلس، فاجعه سربرنیتسا را نه فقط از خلال اسناد رسمی، بلکه از زبان بازماندگان بشنوند.
به تدریج حقیقتی آشکار شد که سالها در سایه گزارشهای رسمی مانده بود. نیروهای حافظ صلح هلند در سربرنیتسا حضور داشتند و شاهد جدا شدن هزاران مرد و نوجوان مسلمان از خانوادههایشان بودند؛ همان افرادی که بعدتر در یکی از بزرگترین قتلعامهای اروپا پس از جنگ جهانی دوم کشته شدند.
شاید سربازان هلندی مستقیماً ماشه را نکشیده بودند، اما این پرسش پابرجا ماند: اگر برای حفاظت آمده بودند، چرا از حفاظت ناتوان ماندند؟ همین پرسش، بحث مسئولیت سیاسی هلند را به مسئلهای ملی تبدیل کرد.
استعفای دولت هلند و ماندگاری حافظه جمعی
نتیجه این ماجرا فقط یک جنجال رسانهای نبود. دولت وقت هلند مسئولیت سیاسی خود را پذیرفت و به صورت دستهجمعی استعفا داد. پس از آن، روند پرداخت غرامت آغاز شد و تا امروز نیز مراسم یادبود فاجعه سربرنیتسا در هلند برگزار میشود. این رخداد نشان داد که چگونه کنش مدنی شهروندان میتواند یک دولت را به پاسخگویی وادار کند.
باغ چای؛ ادامه همان اخلاق شهروندی
امروز خانواده ابل دیگر سالخورده شدهاند و توان فعالیتهای گسترده سیاسی را ندارند. آنها زمینی کوچک را از شهرداری اجاره کرده و نام «باغ چای» بر آن گذاشتهاند. در این باغ، محصولات ارگانیک پرورش میدهند، اما کارکرد آن فقط کشاورزی نیست. باغ چای به محلی برای گردهمایی انسانها، فعالیتهای خیریه و کمک به دیگران تبدیل شده است.
حتی در دوران کرونا، مراسم بازنشستگی معلمم در همان باغ برگزار شد و کمکهای مالی آن برای کودکان کار ایران فرستاده شد. خانواده ابل هیچگاه خود را رهبر ندانستند. فلسفه زندگیشان ساده بود: برای ایجاد موجهای بزرگ، همیشه به حرکتهای بزرگ نیاز نیست.
چرا شهروندان در حفظ تاریخ مهماند؟
شاید مهمترین درس این روایت همین باشد. در روزگاری که بسیاری سیاست را فقط در قدرت، رسانه و هیاهو جستوجو میکنند، گاهی سرنوشت یک کشور با نامهها، پیگیریها و مسئولیتپذیری دو شهروند عادی تغییر میکند؛ دو انسانی که پیش از سخن گفتن، شنیدن را آموخته بودند و پیش از مطالبه عدالت، اعتماد قربانیان را به دست آوردند.
شاید زمان فروپاشی تمدنها، صرفاً زمان ضعف دولتها نباشد؛ بلکه زمانی باشد که شهروندان، باور خود را به مسئولیت اخلاقی از دست میدهند. و شاید امید نیز دقیقاً از همانجا آغاز شود که دو انسان گمنام، در سکوت، تصمیم میگیرند حقیقت را به جای فراموشی، به حافظه یک جامعه بسپارند.