
آزاده مدنی
چند ماه پیش، بخش بزرگی از افکار عمومی به آبهای خلیج فارس خیره شده بود؛ در انتظارِ ناوها، توییتها و تصمیماتی در واشنگتن برای تغییر سرنوشت کشور. اکنون که آن مقطع زمانی سپری شده است، پرسش اساسی دیگر «چرا نجات نیافتیم؟» نیست؛ بلکه باید پرسید: «چرا در وهله اول، آگاهانه یا ناخودآگاه در انتظار یک نجاتبخش بیرونی بودیم؟»
رضا کلاهی، جامعهشناس، در گفتگویی با محمد فاضلی، به واکاوی این پرسش میپردازد. او معتقد است که در دل جنبش «زن، زندگی، آزادی» از ابتدا دو جریان فکری همزیستی داشتند:
نگاه آزادیخواه و ضدسلطه: جریانی که با شعار «زن، زندگی، آزادی» خواهان برابری فراگیر برای تمام آحاد جامعه بود.
نگاه هویتمحور و ملیگرایانه: جریانی که با شعار «مرد، میهن، آبادی» بر محوریت هویت متمرکز بود و جهان را به دوقطبی «خودی» و «بیگانه» تقسیم میکرد.
به باور کلاهی، وقایع غزه، نقطه عطفی بود که این دو مسیر را از هم جدا کرد؛ نقطهای که بخشی از جامعه همچنان علیه هر شکلی از سلطه ایستاد، اما بخشی دیگر ترجیح داد بر هویتگرایی خود متمرکز بماند.
نکته کلیدی در تحلیل کلاهی، مفهوم «منجیگرایی پنهان» است. این وضعیت، امیدِ منفعلانه نخبگان و مردم به اصلاحات دستوری یا قدرتهای بیرونی را توصیف میکند. کلاهی هشدار میدهد که این رویکرد به معنای «مرگ دِموس» (Death of Demos) است؛ یعنی مرگ آن بخش از مردم که عاملیت (Agency) دارند و برای ساختن زندگی جمعی خود تلاش میکنند. وقتی جامعه رهایی را در دستان یک قدرت خارجی یا یک منجی انتزاعی جستوجو میکند، در واقع از «خودسازی» سیاسی باز میماند.
برخلاف روایتهای رایج از فروپاشی سریع، تحلیل کلاهی نشان میدهد که در جنگ چهلروزه، زیرساختها و بوروکراسی در ایران پابرجا ماندند. او این پدیده را نشانهای از نوعی «اعتماد نهادی پنهان» میداند که معمولاً در تحلیلهای سیاسی نادیده گرفته میشود. این تابآوری ساختاری، برخلاف کلیشههای رایج درباره فروپاشی اخلاقی یا خلقیات منفی، نشان میدهد که جامعه همچنان پیوندهای درونی خود را حفظ کرده است.
پرسش نهایی که این گفتگو روی میز میگذارد، مسیر آینده است. کلاهی معتقد است که نه دولت فعلی و نه هیچ نیروی خارجی نمیتوانند منجی باشند. پاسخ او به بنبستِ فعلی، «جامعهسازی» (Social Building) است؛ یعنی تولید قدرت اجتماعی از طریق شبکهسازی میان پلتفرمهای مستقل. این یک فرایند طولانی، پرهزینه و تدریجی است که هیچگونه «رستگاری یکشبهای» در آن متصور نیست.
آیا ما از دوران منجیگرایی عبور کردهایم، یا صرفاً منجیهایمان تغییر کردهاند؟
برای بررسی دقیقتر این مباحث، میتوانید نسخه کامل این گفتگوها را در لینکهای زیر مشاهده کنید:
https://www.youtube.com/watch?v=AM57ShZ7O3c
https://www.youtube.com/watch?v=wY3QY8o6lHs