چرا این همه تحلیل داریم و این قدر شناخت کم؟

آزاده مدنی

جان الستر، فیلسوف و نظریه‌پرداز علوم اجتماعی، برای توضیح پدیده‌های اجتماعی بر مفهوم مهمی تأکید می‌کند: سازوکار. از نظر او، برای فهم یک پدیده کافی نیست بگوییم چه اتفاقی افتاده یا حتی یک علت کلی برای آن پیدا کنیم؛ باید بفهمیم چه فرایندی و از طریق چه سازوکاری آن نتیجه را به وجود آورده است.
این تمایز برای فهم مسائل ایران بسیار مهم است.
درباره فساد، مهاجرت، بی‌اعتمادی، ناکارآمدی و بسیاری از مسائل دیگر، تحلیل کم نداریم. می‌گوییم چه کسی مقصر است، چه چیزی اشتباه است و چه باید کرد. اما بسیاری از این حرف‌ها، هرچقدر هم درست باشند، هنوز لزوماً به معنای شناخت سازوکار مسئله نیستند.
مثلاً اینکه بگوییم «فساد گسترده است» یک گزاره مهم است؛ اما شناخت زمانی عمیق‌تر می‌شود که بپرسیم: فساد چگونه تولید و بازتولید می‌شود؟ چه مشوق‌هایی آن را تقویت می‌کنند؟ چه قواعدی ناخواسته به آن میدان می‌دهند و چرا افراد، حتی بدون قصد قبلی، ممکن است در بازتولید آن نقش پیدا کنند؟
شناخت از جایی آغاز می‌شود که بپرسیم:
این وضعیت دقیقاً چگونه تولید و بازتولید می‌شود؟
شاید مسئله ما کمبود تحلیل نباشد؛ تورم تحلیل و کمبود شناخت باشد.