آزاده مدنی

کودکی را تصور کنید که برای نخستینبار نام خودش را روی کاغذ میخواند.
چند خط سیاه که تا دیروز هیچ معنایی نداشتند، ناگهان به چیزی آشنا تبدیل میشوند؛ «نام من». شاید در همان لحظه، اتفاقی بزرگتر از یاد گرفتن چند حرف رخ میدهد: جهان، دیگر فقط چیزی برای دیدن نیست؛ چیزی است که میتوان آن را خواند.
قرنها سواد، یکی از مهمترین راههای گشودن درهای بسته بود. کسی که میتوانست بخواند، میتوانست بیواسطه با گذشته سخن بگوید، کتابی را باز کند، نامهای را بفهمد و حقیقتی را بدون نیاز به تفسیر دیگران جستوجو کند.
به همین دلیل، سواد همیشه فقط یک مهارت آموزشی نبوده است؛ نوعی قدرت بوده است.
اما امروز، در جهانی زندگی میکنیم که شاید بیش از هر زمان دیگری «باسواد» است و در عین حال، بیش از هر زمان دیگری در معرض تفسیرهای آماده قرار دارد.
ما هر روز میخوانیم. تیترها را میخوانیم، پیامها را میخوانیم، خبرها را میخوانیم. تصویرها را میبینیم و روایتها را دنبال میکنیم. اما اغلب پیش از آنکه فرصت کنیم درباره چیزی فکر کنیم، کسی یا چیزی پیشتر به ما گفته است چه چیزی مهم است، از چه چیزی باید بترسیم، از چه چیزی خشمگین شویم و چه چیزی را حقیقت بدانیم.
اینجاست که معنای سواد، کمی پیچیدهتر میشود.
میان کتاب چاپی و الگوریتم، رابطهای پنهان وجود دارد. کتاب، جهان را از راه کلمات به ما میرساند و الگوریتم، جهان را از میان میلیونها امکان برای ما انتخاب میکند. اما هیچ روایت و هیچ انتخابی کاملاً بیطرف نیست. هر بار که چیزی برجسته میشود، چیز دیگری در سایه قرار میگیرد.
شاید مسئله بزرگ زمانه ما دیگر این نباشد که «آیا میتوانیم بخوانیم؟»
پرسش این است: آیا میتوانیم تشخیص دهیم چه کسی، پیش از ما، تصمیم گرفته است چه چیزی را ببینیم و چگونه درباره آن فکر کنیم؟
انسان ممکن است هزاران کتاب خوانده باشد و همچنان گرفتار تفسیرهایی باشد که هرگز آنها را به پرسش نگرفته است. ممکن است اطلاعات فراوان داشته باشد، اما میان اطلاعات و فهم، فاصلهای عمیق باقی مانده باشد.
شاید سواد امروز فقط شناختن حروف نباشد؛ توانایی دیدن آن چیزی هم باشد که میان کلمات پنهان شده است. اینکه بپرسیم این روایت از کجا آمده؟ چه چیزی را برجسته کرده؟ چه چیزی را حذف کرده؟ و مهمتر از همه، چرا این روایت باید جهان را برای من توضیح دهد؟
در روز جهانی سوادآموزی، شاید بتوان یک گام فراتر از تبریک یک مهارت مهم رفت و به معنای عمیقتر آن اندیشید.
آموختن خواندن، روزی انسان را از وابستگی به خوانندگانِ دیگر رها کرد. شاید وظیفه سواد در عصر ما این باشد که ما را از وابستگی به تفسیرکنندگانِ دیگر نیز رها کند.
سواد، در عمیقترین معنای خود، فقط توانایی خواندن کلمات نیست؛ توانایی آن است که نگذاریم دیگران جهان را به جای ما بخوانند.