وقتی قربانی «خودی» نیست، آیا هنوز قربانی است؟

آزاده مدنی

شاید خطرناک‌ترین نتیجهٔ جنگ، فقط کشته‌شدن آدم‌ها نباشد؛ خطرناک‌تر این است که کم‌کم یاد بگیریم برای بعضی کشته‌ها خوشحال شویم.
خبر قتل فجیع حمیدرضا رجب‌زاده، فارغ از جزئیات پرونده و فارغ از اینکه انگیزهٔ قتل چه بوده و چه کسانی در آن نقش داشته‌اند، یک مسئلهٔ بزرگ‌تر را پیش روی جامعهٔ ایران می‌گذارد: ما با خشونت چه نسبتی پیدا کرده‌ایم؟
در سال‌های اخیر، جامعهٔ ایران بیش از همیشه دوقطبی شده است. حکومت و مخالفان، موافقان و معترضان، داخل و خارج، «خودی» و «غیرخودی»؛ هر گروه روایت خودش را از قربانی، جلاد و عدالت ساخته است.
در چنین فضایی، یک اتفاق خطرناک رخ می‌دهد:
قبل از اینکه بپرسیم «چه بر سر یک انسان آمده؟»، می‌پرسیم «او طرف چه کسی بوده است؟»
اگر قربانی مخالف ما باشد، خشونت علیه او «جنایت» است.
اگر قربانی متعلق به اردوگاه مقابل باشد، ناگهان بخشی از جامعه شروع می‌کند به پیدا کردن توضیح، توجیه و حتی استحقاق.
این همان جایی است که دوقطبی سیاسی از اختلاف نظر عبور می‌کند و وارد قلمرو اخلاق می‌شود.
مسئله فقط این نیست که چه کسی کشته شده است. مسئله این است که آیا هنوز یک معیار مشترک برای ارزش جان انسان‌ها داریم؟
اگر حمیدرضا رجب‌زاده به دلیل گرایش سیاسی، شغل، ارتباط با حکومت یا هر رفتار دیگری که به او نسبت داده می‌شود، شایستهٔ همدردی نیست، پس دقیقاً چه چیزی حقوق بشر را از «امتیاز گروه خودمان» جدا می‌کند؟
حقوق بشر زمانی معنا دارد که دربارهٔ کسی اعمال شود که دوستش نداریم.
محکوم کردن قتل یک مداح حکومتی، به معنای دفاع از حکومت نیست.
همان‌طور که محکوم کردن قتل یک معترض، به معنای دفاع از حکومت نیست.
محکوم کردن قتل، دفاع از حق حیات است؛ نه دفاع از عقیدهٔ مقتول.
این تمایز در شرایط جنگ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. جنگ، جامعه را به سمت منطق «ما و آنها» می‌برد. در این منطق، طرف مقابل دیگر یک انسان با مجموعه‌ای از عقاید و خطاها نیست؛ به یک «دشمن» تبدیل می‌شود. و وقتی دیگری به «دشمن» تقلیل پیدا کرد، خشونت علیه او آسان‌تر توجیه می‌شود.
اما خطر واقعی دقیقاً همین‌جاست.
جامعه‌ای که خشونت را فقط وقتی محکوم می‌کند که علیه «خودی» اتفاق افتاده باشد، در حقیقت با خشونت مخالف نیست؛ با انحصار خشونت مخالف است.
امروز ممکن است قربانی، کسی باشد که از او متنفریم.
فردا ممکن است قربانی، کسی باشد که دوستش داریم.
اگر اصل را کنار بگذاریم، هیچ تضمینی وجود ندارد که فردا نوبت ما نباشد.
جامعهٔ ایران برای عبور از این دوقطبی، بیش از هر چیز به یک مرز اخلاقی مشترک نیاز دارد:
شکنجه ممنوع است. آدم‌ربایی ممنوع است. قتل ممنوع است. اعدام و مجازات بدون دادرسی عادلانه مردود است.
نه وقتی قربانی «خودی» است؛
نه وقتی قاتل «دشمن» است؛
بلکه همیشه.
زیرا اگر در برابر خشونت فقط زمانی بایستیم که قربانی شبیه ما باشد، روزی که نوبت خودمان برسد، دیگر هیچ اصل مشترکی برای دفاع از ما باقی نمانده است.
آزمون واقعی انسانیت این نیست که با قربانیان خودمان چگونه رفتار می‌کنیم؛ آزمون واقعی این است که وقتی قربانی، «دشمن ما»ست، آیا هنوز می‌توانیم او را انسان ببینیم؟