نویسنده: آزاده مدنی
در نگاهِ مرسوم به توسعه اقتصادی، زیرساخت‌ها را با بتن، فولاد و نرخ رشد تعریف می‌کنیم؛ اما اقتصاددانانِ اقتصاد نهادگرا دریافته‌اند که «اعتماد عمومی» ستونِ فقراتِ جریان‌های اقتصادی است. بدونِ این شریانِ پنهان، پیچیده‌ترین برنامه‌های توسعه هم پیش از اجرا در راهروهای اداری و در اذهانِ عمومی، زمین‌گیر می‌شوند. اعتماد، در واقع همان «روغنِ چرخ‌دنده‌های جامعه» است؛ وقتی خشک شود، کلِ ماشینِ توسعه با اصطکاک و فرسایشِ شدید مواجه می‌شود.
ماجرای خلیج تونکین در اوت ۱۹۶۴، در بسترِ مطالعاتِ توسعه، نه یک حادثه نظامیِ ساده، که یک «خطای استراتژیک در مدیریتِ حقیقت» بود. لیندون جانسون، رئیس‌جمهور وقت، در نطق خود ناوشکن‌های آمریکایی در خلیج تونکین را قربانیِ تجاوزِ ویتنام شمالی معرفی کرد. کنگره بر مبنای همین روایت، مجوزِ جنگ و بودجه‌های سنگین را صادر کرد. اما با انتشار «اسناد پنتاگون» در سال ۱۹۷۱ توسط دانیل الزبرگ، پرده‌ها کنار رفت و معلوم شد آن روایت، نه یک خطای اطلاعاتی، بلکه محصولی مهندسی‌شده برای همراه کردنِ افکار عمومی با اهدافی بود که از پیش در اتاق‌های فکرِ بسته تعیین شده بودند.
اهمیتِ این واقعه در اقتصادِ سیاسی، به مفهومِ «هزینه‌های مبادله» بازمی‌گردد. وقتی دولت‌ها حقیقت را فدای مصلحت‌های آنی می‌کنند، در واقع دارند داراییِ استراتژیکِ خود یعنی «اعتبار» را به حراج می‌گذارند. در هر نظامِ اقتصادی، اعتماد به روایت‌های رسمی، هزینه‌ی تعاملات را پایین می‌آورد. اما وقتی جامعه به آمارها، گزارش‌ها و چشم‌اندازهای دولتی بدبین شود، «عدمِ قطعیت» به فضای کسب‌وکار تزریق می‌شود. در این حالت، کنشگران اقتصادی به جای سرمایه‌گذاریِ مولد، به رفتارهای تدافعی، خروجِ سرمایه و یا فعالیت در بازارهای زیرزمینی روی می‌آورند. این دقیقاً نقطه‌ای است که توسعه درجا می‌زند: منابعِ ملی صرفِ خنثی‌سازیِ ریسکِ «دروغِ سیستمی» می‌شود.
در جوامعِ در حالِ گذار، این گسستِ اعتماد به یک بحرانِ عمیق در «بنیانِ دانستنِ جامعه» می‌انجامد. ویتنام برای آمریکا تنها یک شکستِ نظامی نبود؛ یک فروپاشیِ معنایی بود که نهادهای علمی و رسانه‌ای را درگیرِ نوعی «سردرگمیِ جمعی» کرد. وقتی مرجعِ رسمیِ حقیقت، اعتبارش را از دست می‌دهد، جامعه به سمتِ تکثرِ منابعِ غیرقابلِ‌اتکا می‌رود. در چنین شرایطی، دولت دیگر نمی‌تواند پروژه‌های ملیِ بلندمدت تعریف کند، چرا که هر طرحی بلافاصله با سدِ «شکاکیتِ پیش‌فرض» روبه‌رو می‌شود. اینجا است که شکاکیت، از یک ابزارِ علمی، به یک «مانعِ سیستمی» تبدیل می‌شود.
توسعه‌یافتگی، در گروِ تواناییِ یک جامعه برای بازسازیِ این پیوندهای از دست‌رفته است. اگر سیاست‌گذاری بدونِ «شفافیتِ رادیکال» پیش برود، هر گام به جلو، در واقع ده گام عقب‌نشینی در حوزه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی است. دولت‌ها باید بدانند که اعتماد، داراییِ تجدیدپذیری نیست که بتوان با تبلیغاتِ کوتاه‌مدت آن را بازسازی کرد. اعتماد، خروجیِ انباشتِ «حقیقت‌های کوچک» و پایبندیِ مداوم به فرآیندهای شفاف است.
نتیجه اینکه؛ برای رسیدن به توسعه‌ای پایدار، باید بپذیریم که وقتی دیوارِ اعتماد فرو بریزد، مجهزترین نهادها نیز در برابرِ امواجِ بی‌اعتمادیِ عمومی بی‌دفاع خواهند بود. در عصرِ ما، «صداقتِ استراتژیک» دیگر یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک ضرورتِ فنی برای ادامه‌ی حیاتِ نهادی است. توسعه، پیش از آنکه در کارخانه‌ها و پروژه‌های عمرانی ساخته شود، در اتاق‌های فکر و در سایه‌ی «روایت‌های صادقانه» نضج می‌گیرد. بدون بازسازیِ این اعتماد، نرخ رشد اقتصادی، تنها عددی بر روی کاغذ باقی خواهد ماند، بدون آنکه به «توسعه‌ی انسانی» تبدیل شود.
