ویرگول
ورودثبت نام
MarpichChannel
MarpichChannelآزاده مدنی، پژوهشگر هنر و نویسنده. در «مارپیچ» و «رادیو مارپیچ» درباره فرهنگ، سیاست و هنر در زمانه‌های بحرانی می‌خوانیم و می‌شنویم؛ جایی برای فهمیدن، نه شتاب در قضاوت.
MarpichChannel
MarpichChannel
خواندن ۳ دقیقه·۳ ماه پیش

معماری ذهن یک ملت (بخش سوم)

تخیل آینده؛ چه فردایی را ممکن می‌دانیم؟

آزاده مدنی

در سال ۱۹۶۵، وقتی سنگاپور از مالزی جدا شد، بسیاری از تحلیلگران بقای آن را نامحتمل می‌دانستند. کشوری کوچک، بدون منابع طبیعی، با تنش‌های قومی، بیکاری بالا و وابستگی شدید به تجارت خارجی. اگر قرار بود آینده فقط از روی شرایط موجود پیش‌بینی شود، سنگاپور نباید به یکی از موفق‌ترین اقتصادهای جهان تبدیل می‌شد.

اما توسعه، همیشه از دل محاسبات امروز متولد نمی‌شود؛ گاهی از دل تصویری متولد می‌شود که یک جامعه از فردای خود می‌سازد.

تخیل آینده، خیال‌پردازی نیست. تخیل آینده یعنی محدوده‌ای که یک ملت، «ممکن» می‌داند. هر جامعه، پیش از آنکه تصمیم بگیرد چه سیاستی اجرا کند، ناخودآگاه درباره یک موضوع تصمیم گرفته است: آیا آینده‌ای متفاوت اساساً قابل تصور هست یا نه؟

در ایران نیز این پرسش را می‌توان در گفت‌وگوهای روزمره شنید. جمله‌هایی مانند «همین است که هست»، «هیچ چیز عوض نمی‌شود»، «این کشور آینده‌ای ندارد» یا در نقطه مقابل، «همه چیز خودبه‌خود درست می‌شود» فقط ابراز احساسات نیستند؛ آن‌ها مرزهای تخیل آینده را ترسیم می‌کنند. جامعه، پیش از آنکه برای ساختن آینده برنامه‌ریزی کند، باید بتواند آن آینده را در ذهن خود امکان‌پذیر بداند.

به همین دلیل، توسعه فقط به برنامه‌های پنج‌ساله یا اسناد راهبردی وابسته نیست. اگر شهروند، کارآفرین، پژوهشگر یا دانشجو باور نداشته باشد که تلاش امروز می‌تواند کیفیت فردا را تغییر دهد، بهترین سیاست‌ها نیز با کمبود مشارکت و سرمایه اجتماعی روبه‌رو خواهند شد. آینده، پیش از آنکه در بودجه دولت نوشته شود، در ذهن میلیون‌ها نفر نوشته می‌شود.

نمونه سنگاپور دقیقاً از همین منظر اهمیت دارد. رهبران آن کشور صرفاً اعلام نکردند که می‌خواهند رشد اقتصادی ایجاد کنند؛ آن‌ها تصویری تازه از آینده ارائه دادند: کشوری که بزرگ‌ترین سرمایه‌اش نه نفت است، نه وسعت سرزمینی، بلکه اعتماد، آموزش، شایسته‌سالاری و کارآمدی است. این تصویر، فقط یک چشم‌انداز سیاسی نبود؛ معیاری شد برای انتخاب‌های روزمره. از نظام آموزشی تا مبارزه با فساد، از جذب سرمایه تا مدیریت شهری، همه در خدمت همان آینده‌ای قرار گرفتند که ابتدا در ذهن جامعه تعریف شده بود.

در مقابل، تاریخ کشورهایی را نیز می‌شناسیم که منابع فراوان داشتند، اما نتوانستند آینده‌ای مشترک را تصور کنند. در چنین جوامعی، هر گروه، آینده‌ای متفاوت می‌خواست و در نتیجه، انرژی ملی صرف رقابت بر سر گذشته یا نزاع بر سر اکنون شد، نه ساختن فردا. توسعه، بیش از آنکه قربانی کمبود منابع شود، قربانی نبودن یک افق مشترک می‌شود.

این همان حلقه‌ای است که دو بخش پیشین این مجموعه را کامل می‌کند. حافظه تاریخی، مواد خام ذهن جمعی را فراهم می‌کند. روایت ملی، از آن مواد، تصویری از «ما» می‌سازد. اما این تخیل آینده است که تعیین می‌کند آن تصویر، به حرکت تبدیل شود یا به سکون. ملتی که آینده را فقط ادامه اجتناب‌ناپذیر امروز بداند، انگیزه‌ای برای تغییر نخواهد داشت. در مقابل، ملتی که آینده را محصول انتخاب‌های خود بداند، حتی در دشوارترین شرایط نیز ظرفیت برنامه‌ریزی و اقدام را حفظ می‌کند.

شاید به همین دلیل، مهم‌ترین سرمایه یک جامعه نه منابع زیر پای آن باشد و نه حتی نهادهای روی کاغذ؛ بلکه توانایی آن در تصور فردایی باشد که هنوز وجود ندارد، اما ارزش ساختن دارد. حافظه به ما می‌گوید از کجا آمده‌ایم، روایت توضیح می‌دهد امروز که هستیم، اما تخیل آینده پاسخ می‌دهد چرا باید از اینجا حرکت کنیم. معماری ذهن یک ملت، دقیقاً از همین نقطه کامل می‌شود؛ جایی که گذشته، هویت و آینده، به جای آنکه یکدیگر را اسیر کنند، یکدیگر را ممکن می‌سازند.

ذهنبودجه دولتجذب سرمایهحافظه تاریخیرشد اقتصادی
۰
۰
MarpichChannel
MarpichChannel
آزاده مدنی، پژوهشگر هنر و نویسنده. در «مارپیچ» و «رادیو مارپیچ» درباره فرهنگ، سیاست و هنر در زمانه‌های بحرانی می‌خوانیم و می‌شنویم؛ جایی برای فهمیدن، نه شتاب در قضاوت.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید