ویرگول
ورودثبت نام
MarpichChannel
MarpichChannelآزاده مدنی، پژوهشگر هنر و نویسنده. در «مارپیچ» و «رادیو مارپیچ» درباره فرهنگ، سیاست و هنر در زمانه‌های بحرانی می‌خوانیم و می‌شنویم؛ جایی برای فهمیدن، نه شتاب در قضاوت.
MarpichChannel
MarpichChannel
خواندن ۳ دقیقه·۳ ماه پیش

معماری ذهن یک ملت (بخش دوم)

روایت ملی؛ خودمان را چگونه تعریف می‌کنیم؟

آزاده مدنی

اگر بخواهید بدون دیدن نقشه، پرچم یا آمار اقتصادی، درباره یک ملت قضاوت کنید، کافی است به جمله‌هایی گوش دهید که آن ملت درباره خودش تکرار می‌کند. هر جامعه، مجموعه‌ای از عبارت‌های آشنا دارد که آن‌قدر تکرار شده‌اند که دیگر کسی درباره درستی یا نادرستی آن‌ها پرسش نمی‌کند. این جمله‌ها، صرفاً نظر شخصی نیستند؛ آن‌ها اجزای روایت ملی‌اند.

در ایران نیز از این جمله‌ها کم نداریم. «ایرانی‌ها با هم کار جمعی بلد نیستند.» «مشکل این کشور هیچ‌وقت حل نمی‌شود.» «ما همیشه قربانی تصمیم دیگران بوده‌ایم.» «این سرزمین اصلاح‌پذیر نیست.» در سوی دیگر نیز روایت‌هایی شنیده می‌شود که به همان اندازه فراگیرند: «ایرانی‌ها باهوش‌ترین ملت دنیا هستند.» «اگر فرصت پیدا کنیم، از همه جلو می‌زنیم.» «تمدن چند هزار ساله ما ثابت کرده که همیشه از بحران عبور می‌کنیم.»

این جمله‌ها معمولاً با اطمینان بیان می‌شوند، گویی حقیقتی علمی‌اند؛ در حالی که بیشتر آن‌ها، روایت هستند، نه واقعیت قابل اندازه‌گیری.

مشکل از آنجا آغاز می‌شود که روایت، جای تحلیل را می‌گیرد. وقتی بارها گفته می‌شود «ایرانی‌ها کار جمعی بلد نیستند»، به‌تدریج شکست هر همکاری، تأییدی بر این روایت تلقی می‌شود و نمونه‌های موفق کمتر دیده می‌شوند. از سوی دیگر، اگر دائماً تکرار شود که «ما ذاتاً از دیگران برتریم»، ناکامی‌ها نیز به جای آنکه فرصتی برای اصلاح باشند، به عوامل بیرونی نسبت داده می‌شوند. هر دو روایت، هرچند در ظاهر متضادند، یک ویژگی مشترک دارند: هویت را به سرنوشت تبدیل می‌کنند.

در این میان، یک نکته ظریف وجود دارد. هیچ ملتی بدون روایت زندگی نمی‌کند. مسئله این نیست که روایت داشته باشیم یا نه؛ مسئله این است که روایت ما چه نوع رفتاری تولید می‌کند. آیا شهروند را به کنش، یادگیری و مسئولیت دعوت می‌کند یا به انتظار، توجیه و تکرار؟ روایت ملی را باید نه با زیبایی کلمات، بلکه با پیامدهای اجتماعی آن سنجید.

برای مثال، اگر روایت غالب این باشد که «مشکلات همیشه از بیرون تحمیل شده‌اند»، جامعه ممکن است نقش عوامل خارجی را درست تشخیص دهد، اما هم‌زمان ظرفیت اصلاح درونی را کمتر ببیند. برعکس، اگر همه مشکلات فقط به ضعف‌های داخلی نسبت داده شوند، پیچیدگی محیط بین‌المللی نادیده گرفته می‌شود. هر دو روایت، بخشی از واقعیت را می‌بینند و بخشی دیگر را حذف می‌کنند. توسعه، از دل روایت‌های تک‌علتی متولد نمی‌شود.

کشورهایی که توانسته‌اند مسیر توسعه را پایدار کنند، معمولاً تعریف خود را نیز تغییر داده‌اند. آن‌ها به جای آنکه خود را با گذشته، دشمنان یا منابع طبیعی تعریف کنند، خود را با کیفیت نهادها، مهارت شهروندان، قابلیت یادگیری و توان حل مسئله تعریف کرده‌اند. این تغییر، بیش از آنکه سیاسی باشد، شناختی است؛ تغییری در پاسخ به این پرسش که «ما چه مردمی هستیم؟»

شاید لازم باشد ما نیز گاهی به جای پرسیدن اینکه «دیگران درباره ما چه می‌گویند؟»، از خود بپرسیم: ما هر روز چه داستانی درباره خودمان تکرار می‌کنیم؟ زیرا ملت‌ها دقیقاً مطابق همان تعریفی عمل می‌کنند که از خود پذیرفته‌اند. اگر حافظه تاریخی مواد خام ذهن جمعی باشد، روایت ملی نقشه‌ای است که از آن مواد، شخصیت یک ملت را می‌سازد؛ نقشه‌ای که دیر یا زود، خود را در اقتصاد، سیاست، آموزش و حتی گفت‌وگوهای روزمره نشان خواهد داد.

توسعه پایدارحافظه تاریخیمنابع طبیعیملتجامعه
۰
۰
MarpichChannel
MarpichChannel
آزاده مدنی، پژوهشگر هنر و نویسنده. در «مارپیچ» و «رادیو مارپیچ» درباره فرهنگ، سیاست و هنر در زمانه‌های بحرانی می‌خوانیم و می‌شنویم؛ جایی برای فهمیدن، نه شتاب در قضاوت.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید