آزاده مدنی
مرگ جمال عبدالناصر فقط خبر درگذشت رئیس‌جمهور مصر نبود؛ رویدادی بود که برای بخش بزرگی از جهان عرب، معنایی فراتر از فقدان یک سیاستمدار داشت. ناصر در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به نماد استقلال‌طلبی عربی، مقاومت در برابر استعمار و آرمان وحدت جهان عرب تبدیل شده بود. به همین دلیل، وقتی خبر مرگ او در ۲۸ سپتامبر ۱۹۷۰ منتشر شد، بسیاری این رخداد را نه پایان یک فرد، بلکه آغاز بحرانی در سطح یک اندیشه و یک پروژه سیاسی دانستند.
جمال عبدالناصر تنها اداره‌کننده یک دولت نبود؛ او برای میلیون‌ها نفر، تجسم امید سیاسی و عزت ملی به شمار می‌رفت. ملی شدن کانال سوئز، ایستادگی در برابر فشار قدرت‌های جهانی و تلاش برای ساختن هویتی مستقل برای مصر و جهان عرب، جایگاهی فراتر از مرزهای ملی برای او ساخته بود. حتی پس از شکست سنگین مصر در جنگ ۱۹۶۷ نیز این سرمایه نمادین به‌طور کامل از میان نرفت، زیرا بسیاری از هوادارانش میان ناکامی نظامی و آرمانی که ناصر نمایندگی می‌کرد تفاوت قائل بودند.
بر اساس گزارش‌های تاریخی، علت مرگ جمال عبدالناصر سکته قلبی بود. او در روزهای پایانی عمر خود، زیر فشار شدید سیاسی و دیپلماتیک قرار داشت و پس از هفته‌ها تلاش برای میانجی‌گری میان دولت اردن و سازمان آزادی‌بخش فلسطین، درگذشت. اما اهمیت این رخداد فقط در بُعد پزشکی آن خلاصه نمی‌شود. مرگ ناصر در زمانی اتفاق افتاد که هنوز بخش زیادی از جامعه مصر و جهان عرب، خود را برای غیبت او آماده نکرده بودند.
همین مسئله سبب شد مرگ او به یک شوک سیاسی و عاطفی گسترده تبدیل شود. در واقع، خبر درگذشت عبدالناصر تنها یک فقدان شخصی یا حکومتی نبود؛ بلکه بسیاری آن را نشانه‌ای از پایان یک مرحله تاریخی در سیاست عربی می‌دیدند. این همان نقطه‌ای است که مرگ رهبر از سطح زیست‌شناسی فراتر می‌رود و به مسئله‌ای مربوط به دوام ایده‌ها و ساختارهای سیاسی تبدیل می‌شود.
واکنش مردم به مرگ جمال عبدالناصر خود به بخشی از تاریخ معاصر مصر و جهان عرب تبدیل شد. مراسم تشییع پیکر او در قاهره، یکی از بزرگ‌ترین آیین‌های سوگواری قرن بیستم بود. میلیون‌ها نفر در خیابان‌ها حضور یافتند، بسیاری اشک می‌ریختند، برخی از شدت اندوه از حال می‌رفتند و تراکم جمعیت بارها کنترل مراسم را از دست نیروهای امنیتی خارج کرد.
این صحنه‌ها فقط نشانه محبوبیت یک رئیس‌جمهور نبود. آنچه در خیابان‌های قاهره دیده شد، سوگواری برای پایان دوره‌ای بود که بخش بزرگی از جهان عرب، امیدها و آرزوهای خود را در آن سرمایه‌گذاری کرده بود. از این منظر، تشییع ناصر را می‌توان لحظه‌ای تاریخی دانست که در آن جامعه عربی با واقعیتی دشوار روبه‌رو شد: رهبران نیز فانی‌اند، حتی اگر در اوج محبوبیت و اقتدار باشند.
اهمیت تاریخی مرگ جمال عبدالناصر زمانی روشن‌تر می‌شود که به سرنوشت ناصریسم پس از او نگاه کنیم. پرسش اصلی این بود: وقتی یک اندیشه بیش از حد به یک فرد وابسته شود، پس از غیبت آن فرد چه بر سر آن اندیشه می‌آید؟ تجربه مصر نشان داد که پاسخ این پرسش چندان امیدوارکننده نیست.
پس از مرگ ناصر، انور سادات به قدرت رسید و در سال‌های بعد، مسیر متفاوتی را در سیاست داخلی، اقتصاد و روابط خارجی در پیش گرفت. مصر به‌تدریج از بسیاری از سیاست‌هایی که با نام ناصریسم شناخته می‌شد فاصله گرفت. این تغییر نشان داد که محبوبیت یک رهبر، حتی اگر گسترده و بی‌سابقه باشد، نمی‌تواند جایگزین نهادهای پایدار سیاسی شود. اندیشه‌ای که بیش از اندازه به شخصیت بنیان‌گذارش متکی باشد، پس از مرگ او ناچار است دوباره برای بقا مشروعیت و ساختار پیدا کند.
مرگ عبدالناصر صرفاً روایت پایان زندگی یک رئیس‌جمهور نیست؛ بلکه نمونه‌ای روشن از محدودیت قدرت فردی در سیاست است. تاریخ بارها نشان داده که جوامع، گاه تمام امید، اعتماد و آینده خود را در وجود یک شخصیت سیاسی خلاصه می‌کنند. در چنین وضعیتی، موفقیت‌ها به نام آن فرد ثبت می‌شود و بحران‌ها نیز پس از غیبت او آشکارتر می‌گردد.
هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند آینده خود را بر استمرار حضور یک انسان بنا کند. سیاست، دیر یا زود با حقیقتی روبه‌رو می‌شود که زیست‌شناسی از آن گریزی ندارد: همه رهبران فانی‌اند. به همین دلیل، آزمون واقعی یک کشور نه فقط در دوران اقتدار رهبران، بلکه در زمانی آغاز می‌شود که آن رهبر دیگر حضور ندارد. اگر قانون، نهاد و فرهنگ گفت‌وگو بتوانند مستقل از اشخاص به کار خود ادامه دهند، جامعه از این گذار عبور می‌کند؛ اما اگر همه چیز به کاریزما و اقتدار فردی وابسته باشد، مرگ رهبر می‌تواند آغاز دوره‌ای از ابهام و بی‌ثباتی شود.
مرگ جمال عبدالناصر بیش از آنکه درباره پایان یک رئیس‌جمهور باشد، درباره سرنوشت ایده‌ای بود که بخش مهمی از مشروعیت خود را از شخصیت او می‌گرفت. میلیون‌ها نفر می‌توانند در تشییع یک رهبر شرکت کنند، اما هیچ جمعیتی نمی‌تواند جای خالی نهادهایی را پر کند که هرگز به اندازه کافی ساخته نشده‌اند. از همین رو، تاریخ رهبران را نه فقط با دستاوردهای دوران حیاتشان، بلکه با میزان دوام آنچه پس از مرگشان باقی می‌ماند داوری می‌کند.
