آزاده مدنی

ما در زمانهای زندگی میکنیم که همه میخواهند حرف بزنند؛ اما کمتر کسی میخواهد بشنود.
در شبکههای اجتماعی، پیش از آنکه حرف دیگری تمام شود، پاسخمان را آماده کردهایم.
گاهی اصلاً نمیخواهیم بفهمیم او چه میگوید؛ فقط میخواهیم نشان دهیم چرا اشتباه میکند.
و عجیب اینجاست که در تاریخ، از مناظرات امام رضا(ع) بیشتر «پیروزی» را به یاد آوردهایم تا شیوهٔ گفتوگو را.
امام رضا(ع) با پیروان ادیان و مکاتب مختلف گفتوگو میکرد. در گزارشهای مربوط به این مناظرات، نکتهای مهم دیده میشود: ایشان برای استدلال، از مبانیای استفاده میکرد که طرف مقابل آنها را میپذیرفت؛ مثلاً در گفتوگو با جاثلیق مسیحی، از انجیل به عنوان مبنای استدلال استفاده کرد. یعنی قرار نبود ابتدا جهان فکری طرف مقابل را تحقیر کند و بعد با او سخن بگوید. باید او را میفهمید تا بتواند با او گفتوگو کند.
این نکته شاید از خودِ پیروزی در مناظره مهمتر باشد.
چون مخالف بودن، آسان است؛ شنیدنِ مخالف دشوار است.
شنیدن یعنی برای چند لحظه، جهان را فقط از پنجرهٔ خودمان نبینیم.
یعنی بتوانیم بگوییم:
«من با تو مخالفم؛ اما آنقدر برایت احترام قائلم که میخواهم بفهمم چرا چنین فکر میکنی.»
این با تسلیم شدن فرق دارد.
شنیدنِ دیگری به معنای درست دانستن او نیست.
به معنای کنار گذاشتن حقیقت هم نیست.
اتفاقاً کسی که از حقیقت خود مطمئن است، نباید برای دفاع از آن به تحقیر دیگری نیاز داشته باشد.
مشکل از جایی آغاز میشود که اختلاف عقیده را به اختلاف ارزش انسانی تبدیل میکنیم.
تو اشتباه میکنی؛ پس نادانی.
تو با من مخالفی؛ پس دشمنی.
تو مثل من فکر نمیکنی؛ پس ارزش شنیدن نداری.
و از همینجا گفتوگو میمیرد.
شاید «ادبِ مخالف» پیش از آنکه یک رفتار اجتماعی باشد، یک فضیلت درونی باشد: توانایی تحمل حضور انسانی که جهان را متفاوت از ما میبیند.
امام رضا(ع) به ما یادآوری میکند که مناظره فقط هنرِ پاسخ دادن نیست؛ هنرِ فهمیدنِ نقطهٔ آغازِ طرف مقابل نیز هست.
ما شاید نتوانیم همیشه دیگری را قانع کنیم.
اما میتوانیم کاری دشوارتر انجام دهیم:
او را بشنویم، بیآنکه انسان بودنش را از یاد ببریم.
شاید بلوغ اخلاقی دقیقاً از همینجا آغاز شود:
نه از روزی که دیگر مخالفی نداریم؛
بلکه از روزی که یاد میگیریم با مخالفمان هم با کرامت رفتار کنیم.
چون اگر برای اثبات حقانیت خود، مجبور شویم انسانِ مقابل را تحقیر کنیم، شاید چیزی دربارهٔ او ثابت نکرده باشیم؛ اما حتماً چیزی دربارهٔ خودمان آشکار کردهایم.