چرا جهان مجبور شد برای دانشمندان خطقرمز بکشد؟
آزاده مدنی

در سال ۱۹۹۹ در بوداپست، بزرگترین اجتماع دانشمندان قرن به جای جشن گرفتن برای آینده، بیانیهای صادر کرد که لحن آن شبیه عذرخواهی بود. یونسکو ۱۰ نوامبر (۱۹ آبان) را «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» نامید؛ نه برای ستایش آزمایشگاهها، بلکه برای مهار خطری که نبوغ رهاشده از وجدان برای بقای بشر آفریده بود.
پس از رنسانس و عصر روشنگری، این گزاره در ذهن انسان غربی نهادینه شد که جنگها زاییده تعصبات دینیاند و عقبراندن دین از عرصه عمومی—که اروپا به آن میبالید—جهان را از خونریزی نجات خواهد داد. اما تاریخ معاصر این توهم را با خون شست. مشخص شد جنگ نه محصول یک عقیده خاص، بلکه برآمده از زیادهخواهی، قدرتطلبی و منفعتپرستیِ مهارنشده انسان است؛ گرگینهای که میتواند در هر لباسی رخ بنماید: زمانی در هیئت دین و «جهل مقدس»، و زمانی دیگر زیر نقاب خردگراییِ ابزاری، علمگرایی پوزیتیویستی یا ناسیونالیسم افراطی. فاجعهبارترین ویرانیهای تاریخ بشر—از هیروشیما تا کشتارگاههای جنگهای جهانی اول و دوم—دقیقاً در سکولارترین و علمیترین سده حیات بشر رخ داد.
امروز دهم نوامبر است؛ روزی برای بازخوانی این واقعیت تاریخی. در آستانه قرن بیستویکم، هیئتهای علمی جهان و نمایندگان کشورهای در حال توسعه در کنفرانس بوداپست هشدار دادند که جریان علم به خدمت تسلیحات و انحصارهای ویرانگر درآمده است. پیشنهادی که در سال ۲۰۰۱ در یونسکو رسمیت یافت، تلاشی بود برای یادآوری گسست فاجعهبار علم از حکمت و اخلاق زیسته.
امروز در جنگهای جاری، الگوریتمهای هوش مصنوعی با دقتی ریاضیوار اهداف انسانی را شکار میکنند و تسلیحات خودران مرگ را صنعتیتر کردهاند. علم بدون قطبنمای اخلاقی و معنوی، نهتنها صلحآفرین نیست، بلکه توحش باستانی را با بالاترین راندمان ممکن بازتولید میکند.
روز جهانی علم، روز یادآوری این حقیقت است که توسعه بدون اخلاق، ابزارمندسازی شرارت است. صلح نه با حذف این تفکر یا ستایش بیقیدوشرط آن تکنولوژی، بلکه از نقطهای آغاز میشود که انسان متوجه بیماری ریشهای خود—یعنی منفعتطلبی و قدرتپرستی—شود و بیاموزد نباید هر آنچه را که فناوری «توانِ انجام دادنش» را فراهم کرده، وجدان انسانی «مجاز به انجام دادنش» بداند.