آزاده مدنی

روی بنر سالن باجه با خط درشت نوشتهاند «روز بانکداری اسلامی گرامی باد»، اما دستهای شما روی برگهٔ کاربندار بیستصفحهای میلرزد؛ قراردادی سرشار از تبصرههای ناخوانا که امضایش میکنید تا وامی بگیرید که ارزشش تا ماه دیگر آب میرود.
در تقویم و بیانیهها، نامها تغییر کردهاند؛ واژهٔ «بهره» حذف شده و جای آن را «جعاله»، «مضاربه» و «مرابحه» گرفته است. اما در کف باجه، این کلمات فقهی هیچ وزنی از اقساط سنگین کم نمیکنند. چرا با وجود پیچیدهترین پوششهای حقوقی، بار اصلی ریسک همیشه بر دوش شکنندهترین حلقهٔ جامعه میافتد؟
در تاریخ هنر مفهومی، «سیمولاکر» به تصویری گفته میشود که آنقدر شبیه اصل است که نبودِ اصل دیگر به چشم نمیآید. نقاش، خطوط چهره را دقیق بازسازی میکند، اما چیزی در تصویر غایب است: روحی که قرار بود به آن معنا بدهد.
نظام پولی ما نیز شاید به همین ورطه افتاده باشد: صورتِ حقوقی یک مبادله کپی شده، اما غایت اصلی آن — یعنی توزیع عادلانهٔ ریسک و ثروت — به حاشیه رانده شده است. شکل حفظ شده، اما معنا گم شده است.
بانکداری مدرن موتوری برای تکثیر اعتبار و خلق بدهی است. در بستری که خودِ پول هر روز آب میرود، هزینهٔ تورم و زمان سرانجام به مشتری منتقل میشود. این نقطهٔ اوج یک پارادوکس است: سوار کردن کلمات اخلاقی بر ماشینی که سوختش انتقال یکطرفهٔ زیان است.
وقتی عدالت به تغییر سربرگهای حسابداری تقلیل یابد، قراردادها به مناسکی صوری بدل میشوند. بانک دیگر شریک واقعی شکست یا رونق شما نیست، بلکه نهادی است که صرفنظر از واقعیت اقتصاد، اصل و فرع طلبش را نقد وصول میکند.
زیرا مسئله فقط پول نیست؛ تصویری است که از انسان داریم. آیا انسان صرفاً موضوع یک قرارداد و عددی در ترازنامه است، یا اقتصاد باید در خدمت امکان زیستن شرافتمندانهٔ او باشد؟
در روزی که به نام بانکداری اسلامی ثبت شده، نباید فقط به تبریکها و کلمات درون قراردادها نگاه کرد؛ باید به سازوکار نامرئی خلق پولی چشم دوخت که ارزش دسترنج جامعه را ذرهذره میبلعد.
عدم تحقق بانکداری اسلامی، حاصل تقلیل یک فلسفهٔ کلنگر عدالتمحور به فرمهای حقوقی صوری، درون یک سیستم پولی تورمزا و خلقکنندهٔ بدهی است؛ جایی که نام عدالت باقی مانده، اما تجربهٔ عدالت از زندگی روزمره حذف شده است.
پرسش بنیادین اینجاست: چگونه میتوان از اخلاق زیسته سخن گفت، وقتی واحد اندازهگیری ثروت و دسترنج جامعه، هر روز در جیب مردم کوچکتر و بیارزشتر میشود؟
اگر عدالت در زندگی انسان احساس نشود، آیا تغییر نامها و شکل قراردادها میتواند آن را عدالت کند؟