
در جنگهای امروز، پیروزی و شکست فقط در میدان نظامی رقم نمیخورد. پیش از آن، جنگ روایتها در ذهن مردم، در اعتماد عمومی و در تصویری جریان دارد که یک ملت از خودش و جهان پیرامونش میسازد. کشوری که در برابر فشار خارجی مقاومت میکند، نه فقط به سلاح، بلکه به سرمایهای مهمتر نیاز دارد: مردمی که احساس کنند دیده و شنیده میشوند و در سرنوشت کشورشان سهم دارند.
در چنین شرایطی، هر قانونی که مرز میان امنیت و اختلاف نظر را مبهم کند، فقط یک مسئله حقوقی داخلی نیست؛ میتواند به نقطهضعفی در مهمترین میدان نبرد امروز تبدیل شود.
بر اساس گزارشهایی که درباره برخی مصوبات اخیر مجلس منتشر شده، مجازاتهایی برای دریافت کمک از نهادهای خارجی، ارائه پیشنهادهای سیاستی مغایر با «مصالح اساسی نظام»، برخی فعالیتهای آموزشی و فرهنگی، یا تولید آثار هنری با تعابیری مانند «ضد اسلامی» یا «سیاهنمایی» پیشبینی شده است. اگر این مفاهیم بدون تعریف دقیق حقوقی وارد نظام کیفری شوند، پرسش اساسی این است: مرز میان جرم واقعی و اندیشه متفاوت چگونه تعیین میشود؟
این مسئله از منظر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز قابل تأمل است. اصول ۲۳ تا ۲۷ این قانون، منع تفتیش عقاید، آزادی بیان و مطبوعات، آزادی فعالیت احزاب و انجمنها و آزادی اجتماعات را به رسمیت شمردهاند. این آزادیها مطلق نیستند و محدودیت قانونی دارند؛ اما فلسفهٔ وجودی آنها این است که جامعه با حذف صداهای متفاوت اداره نمیشود، بلکه با نقد، گفتوگو و اصلاح زنده میماند.
مشکل اصلی در چنین قوانینی، گاهی نه در هدف اعلامشده، بلکه در گستردگی دامنه تفسیر است. وقتی مفاهیمی مانند «مصلحت نظام»، «فرهنگ ناسازگار» یا «چهره سیاه از کشور» تعریف دقیق و قابل سنجش نداشته باشند، شهروند نمیداند کدام رفتار در چارچوب قانون است. این وضعیت، امنیت حقوقی را کاهش میدهد و فضای خودسانسوری ایجاد میکند.
پیامد این رویکرد فقط داخلی نیست. در بحران خارجی، دشمنان بیش از هر زمان به دنبال برجستهکردن شکافهای داخلی هستند. هر اقدامی که بخشی از جامعه را بهجای شهروند، بالقوه مظنون جلوه دهد، ممکن است همان روایتی را تقویت کند که دشمن در پی ساختن آن است.
قدرت ملی فقط از تجهیزات نظامی، اقتصاد و فناوری تشکیل نمیشود؛ بخش مهمی از آن اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی است. جامعهای که در آن استاد دانشگاه، هنرمند، پژوهشگر یا فعال مدنی از نقد کارشناسی هراس داشته باشد، نهتنها آزادیهایش را از دست میدهد، بلکه حکومت بخشی از منابع اطلاعاتیاش را نیز واگذار میکند؛ زیرا تصمیمگیری درست به شنیدن واقعیتها، حتی ناخوشایندترین آنها، نیاز دارد.
در جنگ روایتها، کشورها به صداهای معتبر داخلی نیاز دارند؛ کسانی که از منافع ملی دفاع کنند، پیچیدگیهای جامعه را توضیح دهند و همزمان مشکلات را هم ببینند. حذف این صداها، میدان روایت را خالی نمیکند؛ فقط آن را برای روایتهای دیگر آمادهتر میکند.
نکته نگرانکننده این است که قانونی با هدف مقابله با نفوذ خارجی طراحی شود، اما اگر نتیجه عملیاش تضعیف اعتماد و کاهش مشارکت باشد، در نهایت همان چیزی را تقویت کند که دشمنان به دنبال آناند. در این جنگ، دشمن گاهی از شکافهایی وارد میشود که درون جامعه ایجاد شدهاند. دفاع از کشور فقط دفاع از مرزهای جغرافیایی نیست؛ دفاع از سرمایه اجتماعی و امکان گفتوگوی ملی، بخشی از امنیت ملی است.
خطرناکترین پیروزی برای دشمن، تحمیل روایتش نیست؛ خطرناکترین لحظه زمانی است که ما با تصمیمهایمان، کسانی را که میتوانند روایت ایران را بسازند، از میدان خارج کنیم.