نویسنده: آزاده مدنی

ابنسینا در یکی از مشهورترین آزمایشهای ذهنی تاریخ فلسفه، از «انسان معلق» سخن میگوید: انسانی که از لحظه تولد در خلأیی کامل معلق است؛ نه چیزی میبیند، نه صدایی میشنود، نه با جهان بیرون تماس دارد و نه حتی اندامهای بدن خود را حس میکند. با این حال، پرسش اصلی ابنسینا این است: آیا چنین انسانی از وجود خودش آگاه نیست؟
پاسخ او روشن است: بله. حتی اگر همه ارتباطهای حسی و جسمانی انسان با جهان بیرون حذف شوند، هنوز نوعی آگاهی از خود باقی میماند. به همین دلیل، «انسان معلق بنیادی درباره **خ» فقط یک مثال فلسفی نیست؛ بلکه راهی برای طرح یک مسئله بنیادی درباره خودآگاهی، نفس و ماهیت انسان است. اینکه «من» دقیقاً چیست و آگاهی من از خودم از کجا میآید، همان پرسشی است که این تمثیل پیش میکشد.
اما این ایده را میتوان از سطح فردی فراتر برد و درباره یک جامعه هم از آن استفاده کرد. آیا ممکن است یک جامعه معلق شکل بگیرد؟
جامعه امروز ایران در میان بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، با نوعی گسست مداوم روبهروست: گسست میان گذشته و آینده، میان انتظار و واقعیت، و میان تصویری که از زندگی مطلوب داریم و آنچه در زندگی روزمره تجربه میکنیم. در چنین وضعیتی، انسان فقط با مسئله معاش روبهرو نیست؛ او با دشواری حفظ یک روایت منسجم از زندگی نیز مواجه است.
وقتی آینده نامطمئن میشود، گذشته به موضوع مناقشه دائمی تبدیل میشود و اکنون زیر فشار بحرانهای پیدرپی قرار میگیرد، پرسشی عمیقتر شکل میگیرد: ما هنوز خودمان را چگونه تعریف میکنیم؟
شگفتی اندیشه ابنسینا این است که برای رسیدن به مسئله آگاهی، از بدن آغاز میکند؛ از چیزی که پزشک میتواند لمس کند، اندازه بگیرد و درمان کند. اما خیلی زود از بدن فراتر میرود و به پرسش «خود» میرسد. همین نقطه است که میراث ابنسینا را برای امروز مهم میکند.
ما میتوانیم بحرانهای جامعه را با عدد اندازه بگیریم: تورم، مهاجرت، بیکاری، کاهش قدرت خرید، تغییرات جمعیتی یا افت سرمایه اجتماعی. اما هیچکدام از این شاخصها بهتنهایی توضیح نمیدهند که بحران چگونه به تجربه انسانی تبدیل میشود؛ به احساس بیثباتی، فرسودگی، بیریشگی و ناتوانی در تصور آینده.
از این منظر، بحران فقط زمانی نیست که بدن بیمار شود یا اقتصاد آسیب ببیند. بحران عمیقتر زمانی رخ میدهد که انسان دیگر نتواند جای خود را در جهان و آیندهاش را در زندگی تصور کند. این همان جایی است که بحران هویت فردی و جمعی به مسئلهای جدیتر از آمارهای اقتصادی تبدیل میشود.
امروز، در روز پزشک و به مناسبت یادبود ابنسینا، شاید بهتر باشد او را فقط یک پزشک بزرگ ندانیم. اهمیت ابنسینا در این بود که بدن را از انسان جدا نمیکرد و پزشکی را از پرسش فلسفی درباره انسان. او میدانست که پزشک میتواند قلب را اندازه بگیرد، اما نمیتواند با یک عدد معنای رنج را توضیح دهد؛ میتواند بیماری را تشخیص دهد، اما برای فهم انسان باید بپرسد: این «من» که درد میکشد، امید دارد، میترسد و آینده را تصور میکند، چیست؟
و شاید این پرسش امروز از همیشههایتر باشد.
جامعهای که فقط آمار بحرانهایش را اندازه بگیرد، ممکن است مهمترین بحران خود را نبیند: انسانی که دیگر نمیداند روی چه زمینی ایستاده است. انسان معلق ابنسینا هنوز در خلأ ایستاده است؛ اما شاید امروز این تصویر فقط یک آزمایش فلسفی درباره «من» نباشد. شاید استعارهای باشد برای جامعهای که بیش از هر چیز به امکان دوباره پیدا کردن زمین زیر پای انسانهایش نیاز دارد.