
این مطلب در ادامهی یه مطلب دیگه نوشته شده و حدس میزنم بهتر باشه اول اون رو بخونید. اگر هم اون رو نمیخونید، باید بگم که موضوع این مطلب، معرفی تیغهای فلسفی هست؛ ابزارهای ذهنیای که کمک میکنن درست فکر کنیم و کمتر دچار اشتباه بشیم.
سال ۲۰۰۴ یه آقایی یه مقالهای نوشت و یه مفهومی رو معرفی کرد. مقالهای که توضیح میده چرا ریاضیدانها و دانشمندها از فلسفه خوششون نمیآد، ولی به هر حال باهاش درگیرن. با مطالعات خیلی کم من، به نظر میرسه مهمترین کاری که کرده، این بوده که برای یه مفهومی که از قبل وجود داشته یه اسمی انتخاب کرده و یه مقالهای نوشته. خودش گفته که:
All good principles should have sexy names, so I shall call this one Newton's Laser Sword ...
عنوان اون مقاله هم هست شمشیر آتشین لیزری نیوتن! کاری که من کردم اینه که اون مقاله رو خوندم و حالا دارم با دستکاری، یه مقدار از اون رو به فارسی مینویسم.
نویسندهی مقاله، دو تا داستان جالب تعریف میکنه. اولیش برمیگرده به ده سالگیش که یه معلم سادیستیک تو مدرسشون از بچهها میپرسه: اگه یه نیروی غیر قابل تحمل به یه جسم غیر قابل تحرک وارد بشه، چی میشه؟ نویسنده میگه من گفتم که اگه اون نیرو غیر قابل تحمل باشه، خب اون جسم تکون میخوره. معلم میگه: ولی اون جسم غیر قابل تحرکه. نویسنده میگه که سه روز به این مسئله فکر کرد و حتی خوابش هم بهم ریخت. در نهایت به این نتیجه رسید که زبان انسان از این جهان بزرگتره، یعنی میشه از چیزایی حرف زد که تو این دنیا جایی ندارن.
داستان دوم برمیگرده به زمانی که تو دانشگاه داشت یه کدی مینوشت. یه نفر میآد و در میزنه و مزاحم میشه. طرف از دپارتمان فلسفه بوده.
نویسنده: کاری از دست من برمیآد؟
مزاحم: من شنیدم که شما رو هوش مصنوعی کار میکنید، درسته؟
نویسنده: من در واقع رو شکبههای عصبی مصنوعی کار میکنم که قراره رفتار مغز رو شبیهسازی کنن. به طور خاص، میشه به این شبکهها یاد داد که چه جوری الگوها رو تشخیص بدن. من اونا رو مطالعه میکنم تا ببینم میشه فهمید مغز چه جوری یاد میگیره یا نه.
مزاحم: خب راستش من اومدم که بهتون بگم دارین وقتتون رو تلف میکنین.
نویسنده: چرا اینجوری فکر میکنین؟
مزاحم: یه فرق بنیادی بین انسان و ماشین هست که شما نمیتونید بهش دست پیدا کنید. انسانها میتونن اشتباه کنن، ولی ماشینها نه (با یه حالت پیروزی هم گفت).
نویسنده: چرا اتفاقا این برنامهای که نوشتم، اشتباه هم میکنه. من یه شبکه عصبی تربیت کردم که بتونه عدد ۳ رو از بین بقیه عددها تشخیص بده، ولی خیلی وقتها ۵ رو هم اشتباهی ۳ تشخیص میده. وقتی جوری تربیتش میکنم که بتونه ۳ و ۵ رو از هم تشخیص بده، این اشتباه برطرف میشه، ولی اونوقت فکر میکنه بقیه عددها یا ۳ هستن یا ۵. به اندازه کافی صبر نکردم تا بتونه همه عددها رو درست تشخیص بده، ولی مطمئنم با گذاشتن زمان کافی و استفاده از شبکهای که به اندازه کافی بزرگ باشه، میشه همه عددها رو درست تشخیص داد. ولی تا اون موقع، تو تشخیص دادن عددها اشتباه میکنه.
مزاحم: ولی اینایی که میگی اشتباه نیستن. اون داره همون کاری رو میکنه که بهش میگی (با یه استیل عاقل اندر سفیه).
نویسنده هم جوابشو میده (میتونید تو مقاله اصلی بخونید) و بحثشون چند ساعت طول میکشه و در نهایت صبرش تموم میشه و حرف ناجور میزنه بهش. خلاصه این که نویسنده معتقده بعضی فیلسوفها، فقط لفاظی میکنن. در ادامه راجع به این موضوع بیشتر توضیح میدم.
فرض کنید قراره به این سوال جواب بدیم: آیا میشه یه برنامهی کامپوتری نوشت که خودش یه چیزی رو یاد بگیره؟ راه حل دانشمندها و ریاضیدانها اینه که بریم امتحان کنیم ببینیم میشه یا نمیشه. در نقطهی مقابل، پیروان فلسفهی افلاطونی قرار دارند. باور این فیلسوفها اینه که با فکر کردن و استدلال کردن میشه به حقیقت دست یافت، که خب از دیدگاه دانشمندان امروزی ایدهی مردودی هست. کاری که با استدلال و ریاضی میشه کرد، اینه که با دونستن یه حقیقت، یه حقیقت دیگهای رو نتیجه گرفت. برای شروع هم باید از یه سری فرضیه و یه سری مشاهده شروع کرد.
این که چرا دانشمندها روش افلاطونی رو رد میکنن، به لحاظ تاریخی دو تا دلیل داره. اولی برمیگرده به هندسهی اقلیدسی. تو هندسهی اقلیدسی، یه فرضی وجود داره که تا مدتها سرش بحث بود (اصل موضوع موازی بودن). ۲۰۰۰ سال بعد فهمیدن که این فقط یه فرضه و لزومی نداره تو دنیای ما برقرار باشه. (تو مقالهی اصلی این مسئله مفصلتر توضیح داده شده و اگر علاقه دارین توصیه میکنم بخونید.) این مسئله جرقهی بزرگی برای متفکران اون زمان بود. دلیل دوم، انقلابی بود که ایزاک نیوتن تو فلسفه به وجود آورد. روش نیوتن خیلی واضح و شفاف بود. اگه نیوتن یه ادعایی میکرد، اون ادعا یا نتایج حاصل از اون ادعا رو میشد آزمایش کرد. اگه موضوعی رو نمیشه با این روش بررسی کرد، دانشمندها سراغش نمیرن، مثل مسائل اخلاقی.
چیزی که تو این مطلب معرفی شد رو میتونیم اینجوری خلاصه کنیم: اگه نمیشه با استفاده از منطق و ریاضی از یه گزاره به نتایج قابل مشاهده رسید، بهتره راجع بهش منازعه نکنیم.