
چرا تصور میکنیم برای تصمیمگیری درست باید احساسات را کنار بگذاریم؟
این تصور چنان در فرهنگ عمومی ریشه دوانده که «عقل» و «احساس» را عملا به دو نیروی متضاد تبدیل کرده است. گویی هرچه یک تصمیم از احساسات فاصله بیشتری داشته باشد، عقلانیتر است. اما یافتههای علوم شناختی این دوگانه ساده را زیر سوال میبرند.
اگر احساس دشمن عقل بود، انتظار میرفت اختلال در پردازش هیجانی دستکم به تصمیمگیری منطقیتر منجر شود. اما پژوهش روی بیمارانی با آسیب در بخشهایی از مغز، بهویژه قشر پیشپیشانی شکمی–میانی (vmPFC)، تصویر متفاوتی ارائه میکند. این افراد ممکن است بسیاری از تواناییهای شناختی و استدلالی خود را حفظ کرده باشند، اما در برخی تکالیف تصمیمگیری و انتخاب میان گزینهها عملکرد نامطلوبی نشان دهند.
چرا؟
چون تصمیمگیری فقط محاسبه پیامدها نیست. میتوان مزایا و معایب گزینهها را فهرست کرد، احتمالها را سنجید و برای هر انتخاب استدلال آورد. اما در نهایت باید بدانیم کدام پیامد برای ما ارزشمندتر است، از چه چیزی باید پرهیز کنیم و به چه چیزی اهمیت میدهیم. اینجاست که هیجان وارد فرایند تصمیمگیری میشود.
آنتونیو دامازیو این ایده را در قالب «فرضیه نشانگر سوماتیک» صورتبندی کرد. بر اساس این فرضیه، احساسات صرفا مخل فرایند عقلانی نیستند و میتوانند در ارزیابی ارزش گزینهها نقش داشته باشند، توجه را هدایت کنند و دامنه انتخابهای ممکن را محدود سازند.
بنابراین شاید مسئله اساسا دوگانه «عقل یا احساس» نباشد. عقل و احساس را نباید لزوما دو سیستم مستقل و متخاصم تصور کرد که برای تصمیمگیری باید یکی را انتخاب و دیگری را حذف کنیم. در بسیاری از موقعیتها، احساسات میتوانند به فرایند عقلانی جهت و اولویت دهند.
با احترام، مهدی روزبه