
متاسفانه مدتهاست دیگر حوصلهٔ بحث و جدل سیاسی و عقیدتی ندارم. احتمالا میتوانید حدس بزنید از چه زمانی!
اما این روزها فکر میکنم بتوانم خیلی کوتاه دربارهٔ مقولهٔ اعدام صحبت کنم. البته «کوتاه» در معنای نسبی کلمه!
من صریحا با هرگونه اعدام مخالفم. اما بیایید فعلا از شعار، احساسات و موضعگیریهای سیاسی فاصله بگیریم و ببینیم از نظر علمی، آماری، روانشناختی، اقتصادی و اجتماعی چه میدانیم.
اول از همه، اعدام واقعا چقدر بازدارنده است؟
یکی از مهمترین استدلالهای طرفداران مجازات اعدام این است که اگر مجازات یک جرم مرگ باشد، افراد بیشتری از ارتکاب آن جرم میترسند. در ظاهر، استدلال ساده و جذابی است، اما مسئله این است که دادههای علمی چنین نتیجهٔ سادهای را تایید نمیکنند.
شاید مهمترین منبع علمی در این زمینه گزارش جامع National Research Council در سال ۲۰۱۲ باشد. این شورا پس از بررسی دههها پژوهش دربارهٔ رابطهٔ مجازات اعدام و نرخ قتل، به نتیجهای بسیار محتاطانه رسید: پژوهشهای موجود اساسا نمیتوانند نشان دهند که مجازات اعدام نرخ قتل را کاهش میدهد. این نکته بسیار مهم است!
اما مشکل مطالعات آماری چیست؟
فرض کنید ایالتی در آمریکا مجازات اعدام دارد و نرخ قتلش بالاست و ایالت دیگری مجازات اعدام ندارد و نرخ قتلش پایینتر است. آیا میتوانیم نتیجه بگیریم که اعدام باعث افزایش قتل شده؟ نه. همینطور اگر ایالتی اعدام را لغو کند و نرخ قتلش پایین بیاید، نمیتوانیم بگوییم لغو اعدام علت کاهش قتل بوده است. چرا؟ چون نرخ قتل تحت تاثیر دهها متغیر از جمله فقر، نابرابری، بیکاری، ساختار جمعیتی، شهرنشینی، قوانین اسلحه، کیفیت پلیس، سیاستهای اجتماعی، مواد مخدر، آموزش، وضعیت اقتصادی و دهها عامل دیگر است.
پس باید علمی و منصف باشیم. علم میگوید ما شواهد تجربی کافی برای تعیین اثر علی اعدام بر نرخ قتل نداریم. و وقتی یک سیاست، مزیت بازدارندگی اثباتشدهای ندارد، اما هزینهها و خطرهای بسیار جدی دیگری دارد، باید دربارهٔ ضرورت آن بسیار سختگیرانهتر سوال کنیم.
اما مسئلهٔ دوم که میتواند بازدارندهٔ حکم اعدام شود این است که انسان ممکن است اشتباه کند! به نظرم این یکی از بنیادیترین مشکلات اعدام است.
نظام قضایی را انسانها اداره میکنند.
قاضی انسان است.
دادستان انسان است.
وکیل انسان است.
پلیس انسان است.
شاهد انسان است.
کارشناس انسان است.
هیئت منصفه انسان است.
و انسان خطا میکند.
ممکن است شاهد اشتباه کند.
پلیس اشتباه کند.
اعتراف دروغین گرفته شود.
شواهد بد تفسیر شوند.
تعصب نژادی یا طبقاتی وارد فرایند شود.
وکیل مدافع ضعیف باشد.
یا فناوری جدید، سالها بعد نشان دهد که برداشت قبلی از شواهد اشتباه بوده است.
و این فقط یک فرض فلسفی نیست.
DNA تاکنون در صدها پرونده به تبرئهٔ افرادی کمک کرده که قبلا به جرایم سنگین محکوم شده بودند. Innocence Projectدر سال ۲۰۲۶ گزارش داد که DNA در بیش از ۶۰۰ تبرئه در آمریکا نقش داشته و ۲۰۵ نفر از موکلان این سازمان با کمک DNA تبرئه شدهاند. همچنین میانگین زمانی که موکلان آن پیش از تبرئه در زندان گذراندهاند حدود ۱۶ سال بوده است. پس وجود خطای قضایی در نظام کیفری، واقعیتی انکارناپذیر است.
نکتهٔ مهم دیگر این است که حبس اشتباه جبران میشود، اما اعدام اشتباه هرگز قابل جبران نیست. اگر فردی را به اشتباه ۲۰ سال زندانی کنیم و بعد بیگناهی او ثابت شود، دستکم میتوانیم در را باز کنیم. اما اگر او را اعدام کرده باشیم، هیچ دادگاه، آزمایش DNA یا فناوری جدیدی نمیتواند زندگی را به او برگرداند.
یکی از مشهورترین نمونههای بحثبرانگیز در آمریکا، پروندهٔ Cameron Todd Willingham در تگزاس است. او در سال ۲۰۰۴ به جرم آتشزدن خانه و قتل سه فرزندش اعدام شد.
سالها بعد، متخصصان دربارهٔ روشهایی که برای اثبات عمدی بودن آتشسوزی در پروندهٔ او استفاده شده بود، تردیدهای جدی مطرح کردند. بخش مهمی از مبانی علمی مورد استفاده برای محکومیت او بعدها بهشدت زیر سوال رفت و پروندهٔ او به یکی از مشهورترین نمونههای خطر خطای قضایی در مجازات اعدام تبدیل شد.
و حالا برسیم به سیاست!
بحث اعدام در کشوری مثل آمریکا فقط حقوقی نیست و البته بسیار وابسته به سیاست است. در دهههای گذشته، جمهوریخواهان عموما حمایت بیشتری از مجازات اعدام داشتهاند.
برای مثال، در نظرسنجی Pew در سال ۲۰۲۱، حدود ۷۷٪ جمهوریخواهان از اعدام حمایت میکردند. در مقابل، ۵۳٪ دموکراتها مخالف اعدام بودند. این شکاف درونحزبی و ایدئولوژیک قابل توجه است.
البته یک نکته را نباید فراموش کنیم که حمایت از اعدام در آمریکا دیگر مثل دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ نیست. Gallup در اکتبر ۲۰۲۵ میزان حمایت از مجازات اعدام را ۵۲٪ و مخالفت را ۴۴٪ ثبت کرد، در حالی که حمایت در سال ۱۹۹۴ به ۸۰٪ رسیده بود.
و اما دربارهٔ لمپن دنیای سیاست، جناب دونالد ترامپ!
ترامپ سالهاست از مجازات اعدام بهعنوان یکی از ابزارهای سیاست کیفری دفاع کرده است. در دورهٔ فعلی ریاستجمهوری او نیز دولت آمریکا سیاست گسترش و تسریع استفاده از مجازات اعدام را دنبال کرده است.
در آوریل ۲۰۲۶ نیز وزارت دادگستری آمریکا اعلام کرد که در راستای دستور ترامپ، اقداماتی برای تقویت مجازات اعدام و تسریع برخی فرایندهای مربوط به پروندههای capital انجام داده است. در مورد مواد مخدر نیز موضع ترامپ جدید نیست. او سالهاست استدلال کرده که برخی قاچاقچیان مواد مخدر میتوانند به اندازهٔ قاتلان جمعی به جامعه آسیب بزنند و باید با مجازاتهای بسیار شدید، از جمله اعدام، مواجه شوند.
اما اینجا دقیقا همان جایی است که باید دوباره به علم برگردیم. شدت مجازات با اثربخشی مجازات یکی نیست. اینکه یک مجازات بسیار شدید باشد، به خودی خود ثابت نمیکند که جرم را بیشتر کاهش میدهد.
ممکن است کسی بگوید: شما دارید دربارهٔ یک اتوپیا حرف میزنید! اگر فردی قاتل زنجیرهای باشد چه؟ آیا باید کشور هزینهٔ نگهداری او را تا پایان عمر بپردازد؟
خب این سوال مهمی است، اما در واقع دو بحث متفاوت را با هم ترکیب میکند.
بحث اول: آیا یک کشور توان مالی و اجرایی نگهداری مجرمان خطرناک را دارد؟ این بحثی بسیار بزرگ دربارهٔ بودجهٔ عمومی، زندان، امنیت، مدیریت ریسک، سیاست کیفری و اولویتهای اقتصادی دولت است.
بحث دوم: آیا برای حل این مسئله، کشتن مجرم بهترین، ضروریترین و اخلاقا قابل دفاعترین ابزار است؟ تمام بحث من دربارهٔ سوال دوم است. اگر یک کشور واقعا منابع لازم برای نگهداری یک قاتل زنجیرهای را ندارد، با مسئلهٔ ظرفیت دولت مواجه است که خود نیازمند بحثی جداگانه است.
اما پاسخ به «کمبود ظرفیت» لزوما نباید «اعدام» باشد. ضمن اینکه استدلال اقتصادی «اعدام ارزانتر است» نیز پشتوانهٔ محکمی ندارد. برعکس، مطالعات مختلف نشان دادهاند که پروندههای اعدام، به دلیل دادرسی پیچیدهتر، انتخاب هیئت منصفه، کارشناسی، وکلای تخصصی و فرایندهای طولانی تجدیدنظر، معمولا از حبس ابد هزینهبرتر هستند. بنابراین حتی اگر بحث را کاملا اقتصادی کنیم، نتیجه آن چیزی نیست که معمولا تصور میشود.
اما نکتهٔ مهم دیگر این است که «زنده نگه داشتن» با «آزاد گذاشتن» فرق دارد. وقتی دربارهٔ جایگزین اعدام صحبت میکنیم، گاهی این تصور ایجاد میشود که مخالف اعدام میخواهد قاتل خطرناک را دوباره به جامعه برگرداند. نه! گزینهٔ واقعی در بسیاری از پروندهها میتواند حبس ابد بدون امکان آزادی مشروط باشد. در این حالت، فرد از جامعه جدا میشود و امکان ارتکاب قتل دیگری در جامعه را از دست میدهد.
و در نهایت، بخش روانشناختی ماجرا
اینجا شاید بحث برای من از همه مهمتر شود. جامعه فقط مجموعهای از قوانین و مجازاتها نیست. در جامعه، انسانها از یکدیگر یاد میگیرند.
وقتی دولت، یعنی قدرتمندترین نهاد رسمی جامعه، اعلام میکند که «کشتن، اگر توسط دولت و تحت شرایط قانونی انجام شود، یک مجازات مشروع است»، ما فقط دربارهٔ یک فرد محکوم صحبت نمیکنیم. دربارهٔ هنجارهای اجتماعی، معنای خشونت و رابطهٔ قدرت با زندگی انسانها نیز صحبت میکنیم. البته نمیتوان صرفا از این گزاره نتیجه گرفت که «اعدام حتما جامعه را خشنتر میکند»، چون شواهد علمی چنین نتیجهٔ قطعیای نمیدهند.
اما از منظر روانشناسی اجتماعی و اخلاق عمومی، یک پرسش جدی باقی میماند که آیا دولت برای آموزش اینکه «کشتن بد است» باید خودش دست به کشتن بزند؟
پاسخ من منفی است. جامعه باید بتواند از خطرناکترین افراد محافظت کند، بدون اینکه برای دفاع از ارزش زندگی، به سلب زندگی متوسل شود.
در نهایت من مخالف اعدام و در عین حال، صریحا مدافع عدالت اجتماعی هستم. مسئله این است که ما عدالت را چگونه تعریف میکنیم؟ اگر هدف حفاظت از جامعه است، حبس ابد میتواند این هدف را دنبال کند. اگر هدف کاهش قتل است، شواهد مربوط به مزیت بازدارندگی اعدام قانعکننده نیست. اگر هدف صرفهجویی اقتصادی است، شواهد آمریکا نشان نمیدهد که اعدام راه ارزانتری باشد. اگر هدف اجرای عدالت است، این دیگر یک بحث اخلاقی و فلسفی است.
بنابراین وقتی یک مجازات برگشتناپذیر است، وقتی خطای انسانی اجتنابناپذیر است، وقتی مزیت بازدارندگی آن از نظر علمی اثبات نشده، وقتی هزینهٔ آن لزوما کمتر از حبس ابد نیست، و وقتی میتوان با حبس طولانیمدت از جامعه محافظت کرد، من دلیلی کافی برای دادن اختیار کشتن به دولت نمیبینم.
جامعهای که میخواهد خشونت را کمتر کند، بهتر است برای مقابله با خشونت، تا حد امکان ابزارهای غیرخشونتآمیزتری داشته باشد. چرا؟ چون انسان خطا میکند و وقتی پای مجازات اعدام در میان است، یک خطای انسانی میتواند آخرین خطا باشد.
با احترام، مهدی روزبه
منابع اصلی برای مطالعه:
National Research Council, Deterrence and the Death Penalty (2012)
Durlauf, Fu & Navarro, Assumptions Matter: Model Uncertainty and the Deterrent Effect of Capital Punishment, American Economic Review (2012)
Gallup, Death Penalty – Historical Trends
Pew Research Center, Most Americans Favor the Death Penalty Despite Concerns About Its Administration
Innocence Project, Exonerations Data و پژوهشهای مربوط به خطاهای قضایی و DNA
U.S. Department of Justice, اقدامات دولت ترامپ دربارهٔ مجازات اعدام در سال ۲۰۲۶
The White House, سیاستهای دولت ترامپ دربارهٔ اعدام و جرایم مرتبط با مواد مخدر و قتل ماموران اجرای قانون