
اخیرا یک سوال بهشدت ذهنم را درگیر کرده است. اینکه اگر آگاهی به فعالیت و پویایی میلیاردها نورون مغز وابسته باشد، با کاهش تدریجی این فعالیت چه اتفاقی برای تجربه آگاهانه میافتد؟
آیا آگاهی در نقطهای مشخص و ناگهانی از بین میرود؟ یا با تغییر تدریجی پویایی و ارتباط میان شبکههای مغزی، تجربه آگاهانه نیز کمکم تغییر میکند؟
و شاید سوال سختتر این باشد که علوم اعصاب چگونه میتواند مرز میان وجود و فقدان تجربه آگاهانه را مشخص کند؟
ما میتوانیم فعالیت عصبی، ارتباط میان نواحی مختلف مغز، میزان هماهنگی فعالیت در شبکههای عصبی و تغییرات حالتهای مغزی را اندازهگیری کنیم. اما خود آگاهی یک تجربه ذهنی و اولشخص است. بنابراین، چگونه میتوان آنچه را در مغز اندازهگیری میکنیم، به چیزی که فرد واقعا تجربه میکند مرتبط کرد؟
این پرسش باعث شد بیشتر درباره مفهوم «همبستههای عصبی آگاهی» (Neural Correlates of Consciousness) کنجکاو شوم.
یکی از راههای مطالعه این مسئله، مقایسه حالتهای مختلف مغز، از بیداری و خواب تا بیهوشی و اختلالات هوشیاری است. پژوهشگران در این شرایط، اتصالپذیری مغز، پویایی شبکهها، پیچیدگی فعالیت عصبی و تعامل میان نواحی مختلف را بررسی میکنند. روشهایی مانند EEG، MEG و fMRI نیز امکان مطالعه این تغییرات را در مقیاسهای مختلف فراهم میکنند.
با این حال، مسئله اصلی همچنان پابرجاست. آیا آگاهی صرفا پدیدهای صفر و یکی است، یا میتواند فرایندی تدریجی و پویا باشد؟ و آیا میتوان در فعالیت و پویایی مغز، مرزی مشخص میان آگاهی و بیآگاهی پیدا کرد؟
حقیقتا همین شکاف یکی از مهمترین دلایلی بود که باعث شد به پژوهش جدی در علوم شناختی علاقهمند شوم. فعلا در حال یادگیری عمیقتر این حوزه هستم و بسیار دوست دارم بدانم نظر شما چیست.
با احترام، مهدی روزبه.
1. Koch C., Massimini M., Boly M., & Tononi G. (2016). Neural correlates of consciousness: progress and problems. Nature Reviews Neuroscience, 17, 307–321.
2. Mashour G. A. & Hudetz A. G. (2018). Neural Correlates of Unconsciousness in Large-Scale Brain Networks. Trends in Neurosciences, 41(3), 150–160.
3. Friedman G., Turk K. W. & Budson A. E. (2023). The Current of Consciousness: Neural Correlates and Clinical Aspects. Current Neurology and Neuroscience Reports, 23, 345–352.