
شوپنهاور و سارتر از نگاه روانشناسی مدرن
تنهایی؟ آری، اما همیشه نه!
.
آرتور شوپنهاور، آن فیلسوف خاموش و بدبین قرن نوزدهم، تنهایی را سرنوشت محتوم و در عین حال والای انسانهای برتر میدانست. او در سکوت فردی، بذر خردورزی را میکاشت و در هیاهوی اجتماع، پژواک ابتذال را میشنید. از نگاه او، روابط انسانی اغلب چیزی جز بازتاب خودخواهی و سوءتفاهم نبودند. پس جای تعجب نیست که پناهگاه مطمئن او، خلوت و انزوا باشد.
در همین راستا، ژان پل سارتر با جملهٔ مشهور و تندخویانهٔ «جهنم دیگراناند»، بر بیامان بودن قضاوتهای انسانی و بیزاری از نگاه تحمیلگر جامعه صحه گذاشت. در منظومهٔ اگزیستانسیالیسم او، آدمی باید در برابر دیگری بایستد تا خویشتن را بیافریند.
اما آیا این رویکرد به «دیگری» و «تنهایی» را میتوان در ساحت روانشناسی مدرن نیز بدون اصلاح پذیرفت؟
یافتههای اخیر علوم شناختی و روانشناسی اجتماعی، ما را به درنگی جدی فراخوانده و نشان میدهند که رابطهمندی ایمن و اصیل با دیگران، بستر اصلی رشد هیجانی، معنا و حتی خودآگاهی است. تنهایی مزمن و ایزوله شدن از جامعه، برخلاف تنهایی انتخابی و خلوت خلاق، میتواند به افسردگی، اضطراب و کاهش عملکرد شناختی بینجامد.
افزون بر این، روانشناسی معاصر از مفهوم interpersonal neurobiology یا روانشناسی بینفردی سخن میگوید. این شاخه نشان میدهد که ذهن انسان در بستر ارتباطات اجتماعی شکل میگیرد. از آغاز، مغز ما برای همتنظیمی با دیگران طراحی شده است. حتی خوداندیشی، که شوپنهاور آن را میراث تنهایی میدانست، در ساختاری زبانی شکل میگیرد که از اجتماع و روابط با دیگران آموختهایم.
البته باید اذعان داشت که نقد شوپنهاور بر سطحی بودن بسیاری از روابط انسانی، همچنان پابرجاست. او هشدار میداد که ارتباطات بدون تأمل و جمعهای سرشار از همرنگی، فردیت را میبلعند. این هشدار، بهویژه در عصر رسانههای اجتماعی که در آن تعاملات گاه به نمایشهای پیدرپی از خودشیفتگی و فومو تبدیل شدهاند، اهمیتی دوچندان یافته است. با این حال، راه رهایی در بریدن کامل از دیگری نیست و تنها در انتخاب آگاهانهٔ روابط سرشار از فهم، همدلی و رشد متقابل ممکن میشود.
بنابراین، اگرچه باید به شوپنهاور آفرین گفت که رنج حضور را دید و از هیاهوی پوچ رهایی جست، اما همزمان باید پذیرفت که انسان تنها در آینهٔ دیگری خود را بازمییابد.
با احترام، مهدی روزبه