
من باور دارم زمین تخت است. باور دارم کارما وجود دارد. باور دارم ارتعاشات میتوانند آرزوهای ما را برآورده کنند. حتی باور دارم ماه تولد میتواند بر شکلگیری شخصیت انسان تاثیر بگذارد.
راستش را بخواهید، باور ما به یک گزاره اصلاً مهم نیست. چیزی که اهمیت دارد، شواهد است. تا امروز، پژوهشهای مختلف شواهد قابلاتکایی برای این ادعا که ماه تولد بتواند ویژگیهای شخصیتی افراد را به شکل معناداری پیشبینی کند، پیدا نکردهاند.
شخصیت انسان پدیدهای پیچیده است و شکلگیری آن حاصل تعامل عوامل متعددی، از جمله عوامل ژنتیکی، محیط، یادگیری، روابط و تجربههای فردی است. بنابراین لزومی ندارد برای توضیح هر ویژگی شخصیتی، به موقعیت ستارهها و صورتهای فلکی متوسل شویم.
اگر واقعاً بخواهیم شخصیت را مطالعه کنیم، ابزارهای علمیتری در اختیار داریم. برای مثال، مدل «پنج عامل بزرگ شخصیت» (Big Five) یکی از چارچوبهای مهم در روانشناسی شخصیت است که پنج بعد اصلی را بررسی میکند.
گشودگی به تجربه (Openness)، وظیفهشناسی (Conscientiousness)، برونگرایی (Extraversion)، سازگاری (Agreeableness) و روانرنجوری (Neuroticism).
این مدل البته توضیح نهایی و کاملی برای تمام ابعاد شخصیت انسان نیست، اما برخلاف آسترولوژی، بر دههها پژوهش تجربی و روشهای روانسنجی استوار است.
انسان معمولاً تمایل دارد از دل هر چیزی الگویی پیدا کند، به اتفاقات معنا بدهد و میان پدیدههایی که لزوماً ارتباط علّی ندارند، رابطه برقرار کند. به همین دلیل، صرفاً یافتن یک الگو به معنای وجود یک رابطه واقعی نیست.
باید بتوانیم میان باور و شواهد تفاوت بگذاریم. اگر به روش علمی پایبند باشیم، باید بپذیریم که واقعیت مستقل از خواستهها و آرزوهای ماست. جهان چنان که ما فکر میکنیم، منظم و الگومند نیست.
با احترام، مهدی روزبه