وقتی صحبت از یک سامانهٔ بیمارستانی میشود، اولین تصویری که معمولاً به ذهن میرسد مجموعهای از قابلیتهای مختلف مانند ثبت بیمار، جستوجوی پزشک، نوبتدهی، پروندهٔ پزشکی و صدور صورتحساب است. اما در یک پروژهٔ معماری نرمافزار، پرسش اصلی فقط این نیست که سیستم چه کارهایی انجام میدهد؛ پرسش مهمتر این است که این سیستم چرا باید به این شکل طراحی شود و این طراحی چگونه کیفیتهای مورد انتظار را در شرایط واقعی تضمین میکند؟
پروژهٔ HISS یا Hospital Information and Service System با همین نگاه طراحی شده است؛ یک نمونهٔ کوچک اما معماریمحور از سامانهٔ اطلاعات و خدمات بیمارستانی که هدف آن، بیش از آن که شبیهسازی کامل یک بیمارستان واقعی باشد، نمایش تصمیمهای معماری، trade-offها، سناریوهای کیفیتی، جداسازی مسئولیتها، ارتباط رویدادمحور و یک حلقهٔ خودسازگار سبک است.
در این پروژه تلاش شده است میان سادگی لازم برای یک نمونهٔ دانشجویی و بررسی متعادل معماری برقرار شود. بنابراین سیستم عمداً به یک زیرساخت توزیعشدهٔ سنگین تبدیل نشده و در عوض، معماری آن بر پایهٔ یک Modular Monolith، لایهبندی داخلی هر ماژول، ارتباط Event-Driven درونبرنامهای، الگوی Adapter برای یکپارچهسازی و یک حلقهٔ MAPE-K مبتنی بر Rule بنا شده است.

مسئله و زمینهٔ کسب و کار
HISS تصویری سادهشده از گردش کار روزمرهٔ یک بیمارستان ارائه میدهد. در این محیط، بیمار ثبت میشود، پزشک جستوجو میشود، برای بیمار نوبت ثبت میشود، اطلاعات پایهٔ پزشکی در دسترس قرار میگیرد، صورتحساب ساخته میشود و در صورت نیاز، سیستم با سرویسهایی مانند بیمه، داروخانه یا آزمایشگاه تعامل میکند.
چهار نقش اصلی در سیستم وجود دارند:
. بیمار
. پزشک
. پذیرش
. مدیر سیستم
بیمار میتواند پزشک را جستوجو کند، نوبت بگیرد و اطلاعات مجاز مربوط به خود را مشاهده یا ویرایش کند. پذیرش علاوه بر ثبت بیمار، در فرآیندهای نوبتدهی و صورتحساب نقش دارد. پزشک برنامهٔ کاری و بیماران مرتبط با خود را مشاهده میکند و مدیر، بیشتر با جنبههای عملیاتی، پایش وضعیت سیستم، رخدادهای سازگاری و درخواستهای مدیریتی سر و کار دارد.
از طرف دیگر، سه سیستم بیرونی که در یک بیمارستان واقعی میتوانند وجود داشته باشند، در این پروژه به صورت Mock Adapter مدل شدهاند:
. سامانهٔ بیمه
. سامانهٔ داروخانه
. سامانهٔ آزمایشگاه
نکتهٔ معماری اینجا مهم است. هدف پروژه شبیهسازی شبکه و API واقعی این سرویسها نیست؛ هدف این است که مرز یکپارچهسازی بهشکل واقعی طراحی شود تا در آینده بتوان پیادهسازی Mock را با یک سرویس واقعی جایگزین کرد.

محدودهٔ سیستم
قابلیتهای اصلی HISS شامل این موارد است:
. احراز هویت و مدیریت کاربران
. مدیریت اطلاعات بیمار
. نمایش خلاصهٔ پروندهٔ پزشکی
. جستوجوی پزشک
. مشاهدهٔ زمانهای قابل رزرو
. ثبت، لغو و تغییر نوبت
. مدیریت اولویت نوبتهای اضطراری
. ایجاد فاکتور
. محاسبهٔ هزینه و وضعیت بیمه
. اعلانهای سیستم
. اتصال Mock به بیمه، داروخانه و آزمایشگاه
. داشبورد مدیریتی و پایش وضعیت سیستم
. ثبت رخدادهای عملیاتی و امنیتی
. مدیریت درخواستهای تغییر برخی اطلاعات حساس پروفایل
در مقابل، پروژه عمداً وارد حوزههایی مانند Telemedicine کامل، پیچیدگی کامل EMR/EHR، پرداخت واقعی، انبار دارو، LIS واقعی، PACS، فرآیند کامل اورژانس و زیرسیستمهای اداری بیمارستان نمیشود. این محدودسازی بخشی از تصمیم معماری پروژه است و نه یک کمبود تصادفی. هدف آن است که ظرفیت پروژه صرف نمایش استدلال معماری شود، نه پیادهسازی زیرساختی که از مسئلهٔ اصلی دور شود.
از Functionality تا Quality Attribute
یکی از مهمترین تفاوتهای دیدگاه معماری نرمافزار با توسعهٔ صرفاً قابلیتمحور، توجه به Quality Attributeها است.
در این پروژه، کیفیتها بهصورت صفتهای مبهم مانند "سیستم سریع باشد" یا "سیستم امن باشد" در نظر گرفته نشدهاند.
برای هر کیفیت، باید بتوان مشخص کرد:
. چه چیزی را اندازه میگیریم؟
. در چه شرایطی؟
. با چه هدفی؟
. اگر سیستم با یک محرک خاص مواجه شد، چه واکنشی باید نشان دهد؟
این نگاه با الگوی سناریوهای Quality Attribute که در درس معماری نرمافزار مطرح میشود همراستا است. در پروژه، سناریوها به اجزایی مانند منبع محرک، خود محرک، محیط، Artifact، پاسخ و معیار پاسخ شکسته شدهاند.

اولویت Quality Attributeها
از همان ابتدا برای کیفیتهای سیستم یک ترتیب اولویت مشخص در نظر گرفته شد:
1. Availability
2. Performance
3. Security
4. Integrability
5. Modern Architectural Topics
6. Testability
7. Maintainability / Modifiability
این ترتیب صرفاً یک فهرست نیست. مهمترین کاربرد آن زمانی مشخص میشود که دو کیفیت با یکدیگر تعارض دارند.
برای مثال، استفاده از bcrypt هزینهٔ محاسباتی بیشتری نسبت به روشهای سادهتر دارد، اما به دلیل اهمیت Security قابل توجیه است. از طرف دیگر، در مسیرهای پرتکرار مانند جستوجو و نوبتدهی، Performance اهمیت بیشتری پیدا میکند. به بیان دیگر، Quality Attributeها رایگان نیستند و هر تصمیم معماری روی چند کیفیت اثر میگذارد. بنابراین معماری به یک اولویت صریح نیاز دارد تا هنگام تعارض بتواند تصمیم بگیرد کدام کیفیت در آن پروژه مهمتر است.
معماری انتخاب شده
معماری HISS از ترکیب چند ایده شکل گرفته است:
Modular Monolith + Layered Architecture + Event-Driven Communication + Rule-Based Self-Adaptation
در نگاه اول ممکن است این ترکیب متناقض به نظر برسد؛ چون Event-Driven و MAPE-K گاهی با سیستمهای توزیعشده، Microserviceها و زیرساختهای پیچیده تداعی میشوند. اما در این پروژه این مفاهیم در اندازهٔ یک برنامهٔ تکفرآیندی پیادهسازی شدهاند.
چرا Modular Monolith؟
HISS یک برنامهٔ قابل استقرار دارد، اما داخل آن به چندین ماژول مستقل تقسیم شده است.
ماژولهای اصلی شامل این بخشها هستند:
. Authentication
. Patients
. Doctors
. Appointments
. Billing
. Notifications
. Integrations
. Profile
. Tickets
. Events
. Adaptation
. Audit
این ساختار اجازه میدهد سیستم از نظر فیزیکی ساده باقی بماند، اما از نظر منطقی مانند مجموعهای از زیرسیستمهای مستقل سازماندهی شود. در ارائهٔ پروژه، این ساختار در قالب دوازده ماژول و یک پردازش اصلی FastAPI مستند شده است.
در نتیجه، یک ماژول جدید لزوماً نباید به فایلها و پوشههای مشترک همهٔ ماژولهای دیگر دست بزند.
این انتخاب آگاهانه در مقابل Microservices قرار گرفته است. تبدیل دوازده ماژول داخلی به سرویسهای شبکهای، مسئلههای دیگری مانند Service Discovery، Serialization، Failureهای شبکه، Partial Failure و مدیریت چند Process را وارد پروژه میکرد؛ مسائلی که برای این نمونهٔ دانشگاهی نه تنها ضروری نبودند، بلکه تمرکز را از بحث معماری مورد نظر دور میکردند.


چهار لایه، اما درون هر ماژول
یکی از تصمیمهای مهم HISS این است که لایهبندی بهشکل یک ساختار سراسری مانند api/, service/, domain/ و repository/ در نظر گرفته نشده است.
در عوض، هر ماژول تا حد امکان ساختار لایهای خودش را دارد:
app/appointments/
api.py
service.py
domain.py
repository.py
models.py
در نتیجه، چهار لایهٔ مفهومی عبارتاند از:
Presentation
مسئول Routeها، شکل ورودی و خروجی درخواستها و تعامل با UI است.
Application
منطق Use Case، orchestration، تراکنشها و کنترل دسترسی در این لایه قرار دارد.
Domain
قوانین کسبوکار خالص، بدون دسترسی مستقیم به I/O، در این بخش قرار میگیرند؛ البته فقط در ماژولهایی که واقعاً به منطق دامنهٔ غنی نیاز دارند.
Infrastructure
مسئول Persistence و تعامل با SQLAlchemy و سایر جزئیات فنی است.
این موضوع با ایدهٔ Clean Architecture در جداسازی وابستگیها و حفاظت از منطق کسبوکار همجهت است، اما پروژه یک پیادهسازی کاملاً کلاسیک و یکسان از آن ارائه نمیدهد. تصمیم عملی پروژه این بوده که لایهها درون Feature Moduleها قرار بگیرند.





به دلیل وجود مشکل در پلتفرم ویرگول و عدم امکان بارگذاری گزارش پروژه، ویدیوی منتشر شده در آپارات مشاهده شود:
https://www.aparat.com/v/zdi0190
همچنین از طریق لینک پیشنویس زیر، میتوانید گزارش کامل پروژه را مشاهده نمایید:
https://virgool.io/@MaedehZarei/d/upkxhl4neriv
پست شرح کامل پروژه نیز در ویرگول منتشر شد:
اين مطلب، بخشی از تمرين ها و پروژه درس معماری نرم افزار دانشگاه شهيد بهشتی است.