ویرگول
ورودثبت نام
Maedeh Zarei
Maedeh Zarei
Maedeh Zarei
Maedeh Zarei
خواندن ۶ دقیقه·۳ ماه پیش

پروژه درس معماری نرم‌افزار، سامانهٔ اطلاعات و خدمات بیمارستانی HISS

وقتی صحبت از یک سامانهٔ بیمارستانی می‌شود، اولین تصویری که معمولاً به ذهن می‌رسد مجموعه‌ای از قابلیت‌های مختلف مانند ثبت بیمار، جست‌وجوی پزشک، نوبت‌دهی، پروندهٔ پزشکی و صدور صورتحساب است. اما در یک پروژهٔ معماری نرم‌افزار، پرسش اصلی فقط این نیست که سیستم چه کارهایی انجام می‌دهد؛ پرسش مهم‌تر این است که این سیستم چرا باید به این شکل طراحی شود و این طراحی چگونه کیفیت‌های مورد انتظار را در شرایط واقعی تضمین می‌کند؟

پروژهٔ HISS یا Hospital Information and Service System با همین نگاه طراحی شده است؛ یک نمونهٔ کوچک اما معماری‌محور از سامانهٔ اطلاعات و خدمات بیمارستانی که هدف آن، بیش از آن که شبیه‌سازی کامل یک بیمارستان واقعی باشد، نمایش تصمیم‌های معماری، trade-offها، سناریوهای کیفیتی، جداسازی مسئولیت‌ها، ارتباط رویدادمحور و یک حلقهٔ خودسازگار سبک است.

در این پروژه تلاش شده است میان سادگی لازم برای یک نمونهٔ دانشجویی و بررسی متعادل معماری برقرار شود. بنابراین سیستم عمداً به یک زیرساخت توزیع‌شدهٔ سنگین تبدیل نشده و در عوض، معماری آن بر پایهٔ یک Modular Monolith، لایه‌بندی داخلی هر ماژول، ارتباط Event-Driven درون‌برنامه‌ای، الگوی Adapter برای یکپارچه‌سازی و یک حلقهٔ MAPE-K مبتنی بر Rule بنا شده است.

HISS — Hospital Information & Service System
HISS — Hospital Information & Service System

مسئله و زمینهٔ کسب و کار

HISS تصویری ساده‌شده از گردش کار روزمرهٔ یک بیمارستان ارائه می‌دهد. در این محیط، بیمار ثبت می‌شود، پزشک جست‌وجو می‌شود، برای بیمار نوبت ثبت می‌شود، اطلاعات پایهٔ پزشکی در دسترس قرار می‌گیرد، صورتحساب ساخته می‌شود و در صورت نیاز، سیستم با سرویس‌هایی مانند بیمه، داروخانه یا آزمایشگاه تعامل می‌کند.

چهار نقش اصلی در سیستم وجود دارند:

. بیمار

. پزشک

. پذیرش

. مدیر سیستم

بیمار می‌تواند پزشک را جست‌وجو کند، نوبت بگیرد و اطلاعات مجاز مربوط به خود را مشاهده یا ویرایش کند. پذیرش علاوه بر ثبت بیمار، در فرآیندهای نوبت‌دهی و صورتحساب نقش دارد. پزشک برنامهٔ کاری و بیماران مرتبط با خود را مشاهده می‌کند و مدیر، بیشتر با جنبه‌های عملیاتی، پایش وضعیت سیستم، رخدادهای سازگاری و درخواست‌های مدیریتی سر و کار دارد.

از طرف دیگر، سه سیستم بیرونی که در یک بیمارستان واقعی میتوانند وجود داشته باشند، در این پروژه به صورت Mock Adapter مدل شدهاند:

. سامانهٔ بیمه

. سامانهٔ داروخانه

. سامانهٔ آزمایشگاه

نکتهٔ معماری اینجا مهم است. هدف پروژه شبیه‌سازی شبکه و API واقعی این سرویس‌ها نیست؛ هدف این است که مرز یکپارچه‌سازی به‌شکل واقعی طراحی شود تا در آینده بتوان پیاده‌سازی Mock را با یک سرویس واقعی جایگزین کرد.

Fig. 2 — c4 model,context diagram. Three "external" systems exist only as mock adapters — the boundary is drawn honestly rather than implying a real integration.
Fig. 2 — c4 model,context diagram. Three "external" systems exist only as mock adapters — the boundary is drawn honestly rather than implying a real integration.

محدودهٔ سیستم

قابلیت‌های اصلی HISS شامل این موارد است:

. احراز هویت و مدیریت کاربران

. مدیریت اطلاعات بیمار

. نمایش خلاصهٔ پروندهٔ پزشکی

. جست‌وجوی پزشک

. مشاهدهٔ زمان‌های قابل رزرو

. ثبت، لغو و تغییر نوبت

. مدیریت اولویت نوبت‌های اضطراری

. ایجاد فاکتور

. محاسبهٔ هزینه و وضعیت بیمه

. اعلان‌های سیستم

. اتصال Mock به بیمه، داروخانه و آزمایشگاه

. داشبورد مدیریتی و پایش وضعیت سیستم

. ثبت رخدادهای عملیاتی و امنیتی

. مدیریت درخواست‌های تغییر برخی اطلاعات حساس پروفایل

در مقابل، پروژه عمداً وارد حوزه‌هایی مانند Telemedicine کامل، پیچیدگی کامل EMR/EHR، پرداخت واقعی، انبار دارو، LIS واقعی، PACS، فرآیند کامل اورژانس و زیرسیستم‌های اداری بیمارستان نمی‌شود. این محدودسازی بخشی از تصمیم معماری پروژه است و نه یک کمبود تصادفی. هدف آن است که ظرفیت پروژه صرف نمایش استدلال معماری شود، نه پیاده‌سازی زیرساختی که از مسئلهٔ اصلی دور شود.

از Functionality تا Quality Attribute

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های دیدگاه معماری نرم‌افزار با توسعهٔ صرفاً قابلیت‌محور، توجه به Quality Attributeها است.

در این پروژه، کیفیت‌ها به‌صورت صفت‌های مبهم مانند "سیستم سریع باشد" یا "سیستم امن باشد" در نظر گرفته نشده‌اند.

برای هر کیفیت، باید بتوان مشخص کرد:

. چه چیزی را اندازه می‌گیریم؟

. در چه شرایطی؟

. با چه هدفی؟

. اگر سیستم با یک محرک خاص مواجه شد، چه واکنشی باید نشان دهد؟

این نگاه با الگوی سناریوهای Quality Attribute که در درس معماری نرم‌افزار مطرح می‌شود هم‌راستا است. در پروژه، سناریوها به اجزایی مانند منبع محرک، خود محرک، محیط، Artifact، پاسخ و معیار پاسخ شکسته شده‌اند.

Quality Attribute Scenarios Includes: Stimulus source, Stimulus, Environment, Artifact, Response, Response measure
Quality Attribute Scenarios Includes: Stimulus source, Stimulus, Environment, Artifact, Response, Response measure

اولویت Quality Attributeها

از همان ابتدا برای کیفیت‌های سیستم یک ترتیب اولویت مشخص در نظر گرفته شد:

1. Availability

2. Performance

3. Security

4. Integrability

5. Modern Architectural Topics

6. Testability

7. Maintainability / Modifiability

این ترتیب صرفاً یک فهرست نیست. مهم‌ترین کاربرد آن زمانی مشخص می‌شود که دو کیفیت با یکدیگر تعارض دارند.

برای مثال، استفاده از bcrypt هزینهٔ محاسباتی بیشتری نسبت به روش‌های ساده‌تر دارد، اما به دلیل اهمیت Security قابل توجیه است. از طرف دیگر، در مسیرهای پرتکرار مانند جست‌وجو و نوبت‌دهی، Performance اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به بیان دیگر، Quality Attributeها رایگان نیستند و هر تصمیم معماری روی چند کیفیت اثر می‌گذارد. بنابراین معماری به یک اولویت صریح نیاز دارد تا هنگام تعارض بتواند تصمیم بگیرد کدام کیفیت در آن پروژه مهم‌تر است.

معماری انتخاب شده

معماری HISS از ترکیب چند ایده شکل گرفته است:

Modular Monolith + Layered Architecture + Event-Driven Communication + Rule-Based Self-Adaptation

در نگاه اول ممکن است این ترکیب متناقض به نظر برسد؛ چون Event-Driven و MAPE-K گاهی با سیستم‌های توزیع‌شده، Microserviceها و زیرساخت‌های پیچیده تداعی می‌شوند. اما در این پروژه این مفاهیم در اندازهٔ یک برنامهٔ تک‌فرآیندی پیاده‌سازی شده‌اند.

چرا Modular Monolith؟

HISS یک برنامهٔ قابل استقرار دارد، اما داخل آن به چندین ماژول مستقل تقسیم شده است.

ماژول‌های اصلی شامل این بخش‌ها هستند:

. Authentication

. Patients

. Doctors

. Appointments

. Billing

. Notifications

. Integrations

. Profile

. Tickets

. Events

. Adaptation

. Audit

این ساختار اجازه می‌دهد سیستم از نظر فیزیکی ساده باقی بماند، اما از نظر منطقی مانند مجموعه‌ای از زیرسیستم‌های مستقل سازمان‌دهی شود. در ارائهٔ پروژه، این ساختار در قالب دوازده ماژول و یک پردازش اصلی FastAPI مستند شده است.

در نتیجه، یک ماژول جدید لزوماً نباید به فایل‌ها و پوشه‌های مشترک همهٔ ماژول‌های دیگر دست بزند.

این انتخاب آگاهانه در مقابل Microservices قرار گرفته است. تبدیل دوازده ماژول داخلی به سرویس‌های شبکه‌ای، مسئله‌های دیگری مانند Service Discovery، Serialization، Failureهای شبکه، Partial Failure و مدیریت چند Process را وارد پروژه می‌کرد؛ مسائلی که برای این نمونهٔ دانشگاهی نه‌ تنها ضروری نبودند، بلکه تمرکز را از بحث معماری مورد نظر دور می‌کردند.

Fig. 3 — c4 model,container diagram. "Container" is the C4 sense (an independently runnable unit) — not Docker. There is deliberately exactly one running process (ADR 008).
Fig. 3 — c4 model,container diagram. "Container" is the C4 sense (an independently runnable unit) — not Docker. There is deliberately exactly one running process (ADR 008).
Fig. 4 — c4 model, component diagram (relationship list trimmed for legibility — the file on disk lists every module's core dependency too). No Code-level (4th) C4 diagram is maintained by hand, per the course's own guidance.
Fig. 4 — c4 model, component diagram (relationship list trimmed for legibility — the file on disk lists every module's core dependency too). No Code-level (4th) C4 diagram is maintained by hand, per the course's own guidance.

چهار لایه، اما درون هر ماژول

یکی از تصمیم‌های مهم HISS این است که لایه‌بندی به‌شکل یک ساختار سراسری مانند api/, service/, domain/ و repository/ در نظر گرفته نشده است.

در عوض، هر ماژول تا حد امکان ساختار لایه‌ای خودش را دارد:

app/appointments/

api.py

service.py

domain.py

repository.py

models.py

در نتیجه، چهار لایهٔ مفهومی عبارت‌اند از:

Presentation

مسئول Routeها، شکل ورودی و خروجی درخواست‌ها و تعامل با UI است.

Application

منطق Use Case، orchestration، تراکنش‌ها و کنترل دسترسی در این لایه قرار دارد.

Domain

قوانین کسب‌وکار خالص، بدون دسترسی مستقیم به I/O، در این بخش قرار می‌گیرند؛ البته فقط در ماژول‌هایی که واقعاً به منطق دامنهٔ غنی نیاز دارند.

Infrastructure

مسئول Persistence و تعامل با SQLAlchemy و سایر جزئیات فنی است.

این موضوع با ایدهٔ Clean Architecture در جداسازی وابستگی‌ها و حفاظت از منطق کسب‌وکار هم‌جهت است، اما پروژه یک پیاده‌سازی کاملاً کلاسیک و یکسان از آن ارائه نمی‌دهد. تصمیم عملی پروژه این بوده که لایه‌ها درون Feature Moduleها قرار بگیرند.

Fig. 5 — the stack repeated identically in auth/, patients/, appointments/, ... Only appointments and billing have a real domain.py — other modules' logic is thin enough to live directly in service.py, which is itself a documented, deliberate choice, not an inconsistency.
Fig. 5 — the stack repeated identically in auth/, patients/, appointments/, ... Only appointments and billing have a real domain.py — other modules' logic is thin enough to live directly in service.py, which is itself a documented, deliberate choice, not an inconsistency.

patient dashboard
patient dashboard
doctor dashboard
doctor dashboard
receptionist dashboard
receptionist dashboard
admin dashboard
admin dashboard

به دلیل وجود مشکل در پلتفرم ویرگول و عدم امکان بارگذاری گزارش پروژه، ویدیوی منتشر شده در آپارات مشاهده شود:

https://www.aparat.com/v/zdi0190

همچنین از طریق لینک پیشنویس زیر، می­توانید گزارش کامل پروژه را مشاهده نمایید:

https://virgool.io/@MaedehZarei/d/upkxhl4neriv

پست شرح کامل پروژه نیز در ویرگول منتشر شد:

https://vrgl.ir/dWWQL

اين مطلب، بخشی از تمرين ها و پروژه درس معماری نرم افزار دانشگاه شهيد بهشتی است.

معماری نرم‌افزارمعماری نرم افزار شهید بهشتیمهندسی نرم افزار
۱
۰
Maedeh Zarei
Maedeh Zarei
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید