
نمیدانم رازش در چیست که کتابخواندن مرا از تمام دنیا میرهاند و به گوشهای از سبکیِ ثانیهها میبرد.
من عادت به خواندن رمان و قصه ندارم. البته نمیتوان گفت که نمیخوانم یا اصلاً نمیخوانم، اما بیشتر کتابهای تخصصی در زمینههای مختلف علمی را مطالعه میکنم و کمتر رمان و داستان میخوانم. میشود گفت از هر ده کتابی که میخوانم، تنها یکی رمان و قصه و داستان است و بقیه معمولاً کتابهایی در زمینههای نظری مختلفاند.
قصدم این است که بگویم کتابی که میخوانم، رمان یا داستانی نیست که نویسنده مرا در آن غرق در تصاویر و فضا و زمان ادبی بکند؛ و هدفش این باشد که در قالب یک داستان خواندنی نکتهای بیاموزد. نه، من بیشتر کتابهایی میخوانم که گاه فهم آنها آنقدر دشوار است که مجبور میشوم چندینبار بخوانمشان و از زوایای مختلف به آنها بنگرم.
لکن نمیدانم این چه رازی است که از کلمات برمیآید؛ کلماتی که چنین در دلم رخنه میکنند و جان از بدنم بیرون میکشند و مرا در خود غرق میسازند. چنان غرق در خواندن میشوم که گویی هیچ چیز در این دنیا اهمیت و ارزشی ندارد و تمام جهان خلاصه میشود در جملات و نوشتههایی که روزی از قلب یک نویسندهی رنجکشیده بیرون آمده است.
و گویی سخنی که تو از خود نویسنده میشنوی، با سخنی که از خلاصهی آن دریافت میکنی، به کلی متفاوت است و قابل قیاس نیست. وقتی کتاب میخوانم، از فضا پرت میشوم بیرون و به جایی میروم؛ جایی میان کلمات و معناها و سخنها و احساساتی که در هم آمیختهاند و در عین جدایی، راهِ خود را میپیمایند.
شاید به همین علت است که برخی میگویند ادبیات مقاومت است، ادبیات مبارزه است و ادبیات زندگی است.
ادبیات و نوشتن نوعی زیستن در میان سکوت و سکون است؛ نوعی خلقِ زندگی در میان بیروایتی.
ادبیات یعنی از هیچ، خلق کردن؛ همچون تودهای انبوه، پراکنده و هضمنشدنی. ادبیات کلیتی است که میتواند تاریخ، انسان، جامعه، فرهنگ، روان و... را در بر بگیرد و در خود سرازیر کند؛ به مخاطب نشان دهد، او را به تماشا بنشاند و به صحنه ببرد.
ادبیات، اجرای بیبدیل تاریخِ زبان است. میتوان تاریخ زبان را با ادبیات پی گرفت؛ البته تاریخ زبانی پیشرفته و ادبی، نه زبانهای بدوی و ابتدایی و آغازین که تنها کاربردشان رد و بدل کردن معانی ساده و روزمره بود.
اما آخر، من از ادبیات نمیگویم؛ من از خودِ نوشتن و «نوشته» سخن میگویم. منظور من چیزی کلیتر از ادبیات است. ادبیات نوع خاصی از نوشته را در بر میگیرد، اما من همه نوع نوشته را منظور دارم.
من در این نقطه به چیزی میاندیشم و چهارچوبی در ذهن دارم که به تصویر کشیدنش چنین است:
گویی همهی نوشتهها، با هر سبک و موضوعی، ناگزیرند از ادبیات بهره ببرند و استفاده کنند؛ حال هرکدام در سطوحی مختص به خود. پس میتوان گفت ادبیات در اینجا دو تعریف دارد: یک تعریفِ اخص و یک تعریفِ اعم. و به این معنا، هر نوشتهای را در بر میگیرد؛ حتی اگر از آرایههای ادبی، وزن، موسیقی و دیگر مشخصههای نوشتههای ادبی به دور باشد.
آری، نوشتهها ـ ادبیات یا هرچه نامشان بگذاریم ـ به گونهایاند که گویی وقتی آنها را میخوانی، در حال برقراری ارتباطی مستقیم، احساسی و هیجانی با انسانی دیگر هستی. و این ارتباطی است که در جهانِ به اصطلاح واقعی، به ندرت رخ میدهد.
چنین ارتباطی است که موجب تخلیهی هیجانی و احساسی فرد میشود؛ و او را، هرچند برای لحظاتی، آرام میگرداند.
شاید به همین دلیل است که خواندن، مرا به پرواز درمیآورد.
~مانا