هیچ (شمارۀ ۲)

بخش شماره 1 این بحث را در آنجا پایان دادیم که حرف از سیستم بسته‌ای به میان آمد که هیچ‌یک از اجزای تشکیل‌دهنده‌اش اثر معناداری بر تصویرِ کلیِ آن سیستم ندارد.

حالا می‌خواهم این ایده را قدری باز کنم...

در چنین بحث‌هایی ما دائما با قوائدی برخورد می‌کنیم که به اصطلاح بصورت پیشینی پذیرفته شده‌اند، یعنی نیازی نیست تا هربار در میانۀ بحث تلاش کنیم تا تعریفی مرتبط با موضوعی خاص برای هر یک از مفاهیمِ مورد نیازمان ارائه دهیم. برای مثال مفهوم علیت را داریم؛ علیت بر کنش و واکنش میان علت و معلول دلالت دارد. علت آنچیزی‌ست که بر چیز دیگری اثر می‌کند، و معلول پذیرندۀ آن اثر است. اما همه چیز به همین سادگی‌ها هم نیست؛ تناقضِ معروفِ «مرغ و تخم‌مرغ» که در هر گونه‌ای از سلسله‌مراتبِ مبتنی بر زمان قابل طرح است، اینجا نیز این سوال را به ذهن می‌آورد که «علت ابتدای این ماجراست، یا معلول؟!». از طرف دیگر، طبق قوانین فیزیک می‌دانیم که هر اثری با اثری متقابل همراه است، پس هر کنشی از سمتِ علت، واکنشی متقابل از سمتِ معلول را نیز به همراه خواهد داشت که درواقع اثری‌ست که معلول به‌واسطۀ کنشی که علت بر آن اعمال کرده، در جهت عکس و به‌شکلی ناگزیر، بر علت اعمال می‌کند.

هیچ چیز در حیطۀ مفاهیمی که بشر از دل هستی برای خود استخراج نموده، مطلق نیست. هنگامی که از علت یاد می‌کنیم، منظورمان علتی‌ست که اگر مایلیم آن را به شکلی عقلانی ادراک کنیم ناگزیر باید آن را همزمان معلول نیز بدانیم و تناقضِ علیت نیز دقیقا از همین‌جا آغاز می‌کند. دلیل این تناقض نیز اینجاست که علیت تنها می‌تواند آنچه را که در دایرۀ ادراک‌پذیرِ هستی جای می‌گیرد، در خود جای دهد.

بگذارید تا این تصویر را در ذهنمان شفاف‌تر کنیم؛ سلسله‌مراتبِ پایان‌ناپذیرِ علت و معلول را در ارتباط با چیزی خاص در ذهن دنبال می‌کنیم، از جایی آغاز می‌کنیم که نه می‌تواند ابتدای این سلسله‌مراتب باشد و نه انتهای آن. در امتداد یکی از دو جهتِ ممکن، این سلسله‌مراتب را دنبال می‌کنیم، تا جایی که از حیطۀ تصور - و نه از حیطۀ ادراک - خارج شود. حالا که به آستانۀ تصور رسیده‌ایم، نگاهی به هر یک از اجزای این سلسله‌مراتب از نقطۀ آغازین تا پایانی می‌اندازیم؛ وجه اشتراکی در میانِ همۀ این اجزا وجود دارد که دیر یا زود به وجودش پی می‌بریم؛ تک تکِ این اجزا بطور همزمان هم معلولِ جزٔ قبل از خود و هم علتِ جزٔ بعد از خود هستند. ما از بازۀ تصور فراتر نمی‌رویم، چرا که عملا چنین امکانی برایمان وجود ندارد، در دوردست‌ترین لایه‌های تصورمان نیز نتوانستیم به علتی برسیم که خودْ معلولِ علتی دیگر نباشد و مطلقا علت باشد، و یا علتِ معلول دیگری نباشد و مطلقا معلول باشد.

این نقطه‌ای‌ست که متافیزیک آغاز می‌کند؛ نمی‌توانید با استفاده از قوانین و قوائدِ ناقصِ منطق راه به جایی فراتر از آنچه در مقابل دارید ببرید؟! پس زمانش فرا رسیده تا همۀ آن قوائد را تنها برای آنچه در مقابل دارید به‌کار ببرید و قوائدی جدید برای فراتر از آن دست و پا کنید.

از اینجا به بعد اصول را نه تنها بر پایۀ ارتباط صرفا منطقی، بلکه همچنین بر اساس هدفی که از هر بحث متافیزیکی دنبال می‌شود، می‌توان تعیین کرد. برای مثال، اگر من به‌دنبال نفی وجود هرگونه ماهیت متافیزیکی بطور کلی باشم، می‌توانم ساختاری کاملا منطقی را برای پذیرش این مفهوم برپا کنم و در صورت پذیرش‌ناپذیر بودن آنچه که قصد اثبات‌اش را دارم، حتی قادر خواهم بود که از آرای مخالفانِ این مفهوم، در راستای هرچه همه‌جانبه‌تر کردن و کاهش تنقضات و ایراد‌هایی که در شیوۀ بیان این مفهوم داشته‌ام، بهره بگیرم. و آن زمان است که می‌توانید من یا هرکسی را که شیوۀ مرا دارد، سوفسطایی بخوانید.

پس قدرت آنچه که در متافیزیک قابل اعمال است بیش از آن چیزی‌ست که در منطق بطور جداگانه، یا فلسفه بطور خالص، وجود دارد، یا می‌تواند وجود داشته باشد. این قدرت چیزی‌ست که تجلیِ واقعیِ آن را می‌توان در ادیان، بخصوص ادیان یکتا‌پرستی شاهد بود. چیزی که به‌راستی می‌تواند انسان را از آنچه هست فراتر ببرد. اما این فراتر رفتن همواره مثل راه رفتن در تاریکی‌ست؛ چه چیزی در انتظار ماست؟! کسی به‌درستی نمی‌داند، اما وجود پیش‌رانه‌ای که ما را - هرجا که باشیم و در هر حالی - در نهایت به درون این تاریکیِ رمز‌آلود می‌کشاند، غیرقابل انکار و غیرقبل چشم‌پوشی است.

شاید قدری از بحثی که مد نظر بود فاصله گرفتیم، اما چیز‌هایی را مرور کردیم که لازم بود در ذهنْ آماده داشته باشیم تا از آن بعنوان ابزاری نسبتا مناسب برای تحلیل در این وادی بهره بگیریم.

برای یاد‌آوریِ چندباره: ما داریم دربارۀ سیستمی حرف می‌زنیم که اجزای تشکیل‌دهنده‌اش در برداشتِ کلی از آن، تاثیر معناداری ندارند.

این مطلقا به این معنی نیست که اجزا هیچ معنا یا هیچ اثری بطور خاص ندارند، بلکه تنها این مفهوم را در خود دارد که اجزای بی‌شمارِ هستی، چنان رابطۀ تنگاتنگی با بسترِ خود دارند که بستر بدون آنها و یا اجزا بدون بستر، به هیچ روی قابل تصور نیست. وحدت و یگانگی‌ای که جهتِ آغازینِ آن قابل تشخیص نیست؛ نمی‌توان گفت اجزا به بستر وابسته‌اند یا بستر به اجزا. بنابراین، بصورت سلبی، تنها امکان باقی‌مانده را باید درست پنداشت؛ اجزا و بستر هردو به یکدیگر نیازمند‌اند، و تنها در کنار هم تصویری معنادار می‌سازند، اما همچنان مغلوب و غالب را در این میان نمی‌توان تشخیص داد.

در نوشته‌های بعدی سعی خواهم کرد لزوم یا عدم لزوم کثرت در عین وحدتِ میان اجزای هستی و جایگاه انسان در این میان را صورت‌بندی کنم، پس ادامه دارد...