ویرگول
ورودثبت نام
مرتضی احسانی بخارایی
مرتضی احسانی بخاراییعلاقه‌مند به روانکاوی و تاریخ مردم هزاره
مرتضی احسانی بخارایی
مرتضی احسانی بخارایی
خواندن ۴ دقیقه·۷ سال پیش

ذهن و بدن- قسمت اول


انسان از ابتدای تاریخ با یک دوگانه رو به رو بود. او صاحب جسمی بود کاملا مادی که تفاوتی با جهان فیزیکی پیرامون و جانوران نداشت. تمام قوانین فیزیک در آن روا بود. میشد آن را با اصطکاک مجروح و زخمی کرد. میشد با آب جرم­های رویش را پاک کرد. در مقابل گرما منبسط میشد و در مقابل سرما منقبض میگشت. می­توانست چونان حیوانات و گیاهان بارورش کرد. میشد با رسیدن و مراقبت جلوی فرسودگی­اش را گرفت. خلاصه وجودی بود کاملا مادی.

از آن طرف ساحت دیگری نیز در او موجود بود. ساحتی که اعراض و احوالش قابل تاویل و برگرداندن و ارجاع به جهان فیزیکی نبود. قوانین فیزیک در آنجا کارگر نیست. ساحتی که اثر میگذاشت و اثر میپذیرفت ولی مرئی و ملموس نبود. دو ساحت برای آدم تعریف شد:ساحت جسمانی و ساحت روحانی.

چنان که در ادامه خواهیم دید، جدال ساحت نفسانی و ساحت جسمانی تعاریف بشری را از هردو به موازات هم تغییر می­داد. هرگاه نفس تعریف میشد، باید تعریف جدیدی برای جسم دست و پا می­شد. هرگاه جسم معرفی می­شد، باید در تعریف نفس نیز تجدید نظری میشد. هر دانشمندی بعد از شناخت و صورت بندی یکی از این دو ناچار به موضع­گیری در برابر ماهیت و جوهر آن دیگری می­شد و به این ترتیب مطالعه ساحت جسمانی-نفسانی تقریبا با مطالعه ماده-روح/معنا/روان/ناماده همپوشان و یکی است.

نخستین کس که بطور رسمی از این مساله پرده برداشت شخص افلاطون در فایدون بود که بدنها را سایه­هایی از صورتهای ابدی دنیای مثل دانست و در نتیجه رای به اصالت ذهن/نفس/روح داد. او بعنوان پدر معنوی ایده­آلیسم جهان را در اصل خود غیرمادی دانست و ماده را صرفا کپی غیرکاملی از صورتها و مثالها معرفی کرد. ارسطو دانست که دوبرابر کردن جهان با خلق جهانی غیرمادی بعنوان پشتوانه جهان مادی، کار عبثی است. او از نوع جدیدی از وحدت­گرایی در جوهر با قبول دوگانگی آن پرده برداشت. روح/نفس/ذهن/روان ازین پس واقعیتی یکسان با بدن بود، همانگونه که صندلی صورت چوب تلقی میشد، روح نیز صورت بدن بود. این نظام راه را برای نوعی زنده­انگاری جهان باز کرد و این باعث بوجود آمدن «نفس­ها» شد. نفس نباتی، حیوانی و ناطقه، نفوسی بودند که در دنیای مادی وجود داشتند. او همچنین نفوس بالاتری را نیز معرفی کرد که بعنوان عقول بالاتر در آسمان بودند که به «عقل کل» یا «عقل فعال» منتهی می­شدند و فلک­شناسی باستانی تکیه­گاهی برای توضیح آنها بود. این صورت­بندی تا آنجا مهم و جالب بود که تا قرن­ها بعنوان تنها توضیح جهان نفسانی، و تا به امروز بعنوان نظری قابل اتکا پابرجا مانده است. تنها دکارت در قرن هفدهم بود که در این نظریه شکاف ایجاد کرد. او نیز مثل اسلاف باستانی‌اش جهان را دو بخشی کرد: چیزی که وجود دارد و چیزی که می اندیشد. بدین ترتیب بدن چیزی بود که وجود داشت و ذهن هم مربوط به چیزی بود که می­اندیشید. با این حال باید جایی وجود میداشت که نقطه وصل و ایجاد وحدت شخص میشد و علیت و ارتباط بین هردو ساحت را توضیح می­داد. دکارت غده صنوبری/کاجی را جایی دانست که این دو ساحت در آنجا بهم می­پیوندند. او با معرفی این نظام، سیستم واسطه­ای را که ارسطو ساخته بود و در آن حیوانات و گیاهان را نیز نفس معرفی کرد را رد نمود و این برداشت منجر شد حیوانات و گیاهان دیگر صاحب نفس تلقی نشوند. از آن طرف، سلسله مراتب صعودی نفوس بالاتر از نفوس انسانی نیز مورد تردید واقع شد و مانند فلک شناسی و نجوم قدیم به خاطره تاریخ پیوست.

دقت کنیم که تا این زمان، گرچه اختلافات نظر بسیار زیادی بین محققان و اندیشمندان بود، اما همگی بر اینکه ذهن/نفس/روح/روان، غیرمادی و غیرفیزیکی است متفق بودند. حتی عموم تجربه­گرایان انگلیسی و ماتریالیستهای فرانسوی نیز که با دو برابر شدن جهان و باور به جهانی غیرمادی مخالف بودند، با ماهیت غیرمادی ذهن موافق بودند. لاک گرچه تجربی­گرا بود، دوگانگی جوهر را به مادی و غیرمادی و نتیجتا غیرمادی بودن ذهن/روح/نفس/روان کاملا را معتقد بود. تنها هیوم اندکی در جوهر غیرمادی ذهن تشکیک ایجاد کرد. او از ذهن به خود یاد کرد و گفت آن چیزی نیست جز اتصالات محتواهای آنی و موقت. بنابراین آنچه که بعنوان «ایده غیرمادی بودن ساحت ذهن» می­شناسیم تنها از قرن بیستم به اینسو ایجاد شد و هوادارانی پیدا کرد، و تا حدی باعث شکل­گیری علومی چون علم اعصاب و روانشناسی­های شناختی و رفتاری گردید.

فلسفهروانشناسی
۶
۰
مرتضی احسانی بخارایی
مرتضی احسانی بخارایی
علاقه‌مند به روانکاوی و تاریخ مردم هزاره
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید