یادم می‌آید که دوان دوان به طبقه پنجم رفتم. بایستی خودم را می‌رساندم چون وقت تنگ بود و تا پایان ساعت اداری بیش از بیست دقیقه نمانده بود. گرچه اساتید دانشکده روانشناسی مثل تمامی اساتید دانشکده‌های دیگر می باید که تا هفت در دانشکده باشند، اما ترسم این بود که استاد بگوید من بعد از 3 برگه اداری امضا نمی‌کنم. پس باید می‌دویدم.
خودم را در طبقه پنجم یافتم، در حالی که نفس‌هایم به سختی از شش بیرون می‌آمد. دقایقی ایستادم تا آن حالت تقلا و عجله‌ام آرام شود و با طمانینه و متانت به اتاق استاد بروم. در دست من مجموعه‌ای نامه‌ها بود که باید به امضای استاد می‌رسید. چندتای آن به امورات اداری خودم مربوط میشد و یک برگه هم از دوستم داشتم که دیروز به شهرستان رفته بود و اینک من باید کارش را انجام می‌دادم. همه اینها کار یک دقیقه بود، زیرا نیازی به نظر کارشناسی استاد نداشت و صرفا امضای ایشان را می‌خواست. پس اگر استاد در دفترشان می‌بودند و کسی هم در دفترشان نمی‌بود، نهایتا یک دقیقه مصدع اوقات شریفشان می‌شدم.
اما اینها احتمالاتی ریاضی بیش نبود. بمحض رسیدن به طبقه پنجم صدای بلند استاد را شنیدم که داشتند برای عده‌ای وعظ و سخن می‌کردند. در دفتر استاد باز بود. نگاه کردم و دیدم چند عدد کارشناسی ترم‌یکیِ ناشناس و یک دانشجوی دکتری-که سعادت آشنایی‌اش را داشتم- در آنجا نشسته‌اند. من هم پشت در ایستادم تا هدایت‌های استاد تمام شود و نوبت من گردد.
استاد ما، مردی بودند علاقه‌مند به حوزه وسیعی از حیطه‌ها؛ از فلسفه بوعلی سینا تا ضدفلسفه غزالی، از مکاشفات یوحنا تا مکاشفات ابن‌عربی، از ملاحظات کانت تا مراودات ولتر، از دکتر فروید تا مسعودخان. اما با عرض تاسف این علاقه‌مندی‌ها در حد همان علاقه‌مندی مانده بود. دانش ایشان در مورد هرکدام از این نام‌ها و معارف از حد چند جستجوی ساده اینترنتی فراتر نمی‌رفت. اگر کسی اندکی معلومات در هر حوزه‌ای می‌داشت، به سطحی بودن و حتی نادرستی آگاهی‌هایشان پی می‌برد. از جمله دانش‌هایشان می‌توان به اینها اشاره کرد:«ابن سینا گفته زندگی عرض و طول دارد ولی عرضش مهم است.»، «امر اخلاقی کانت را باید بفهمیم تا امر اخلاقی ابن مسکویه را بفهمیم.»، «ناخودآگاه همین زبان است؛ من نمیگویم، لکان این را گفته!»، «عهد جدید برای مسیحی‌هاست، عهد عتیق برای یهودی‌هاست، و اینها با هم می‌شوند کتاب مقدس.» و ازین دست سخنان که همه جا آنها را گفته و تکراری کرده بود.
عاشق نمایش و منبر بودند. علاقه داشتند حضاری داشته باشند تا تا ابد برایشان سخنرانی کنند. من این افتخار را داشتم که درسی با ایشان داشته باشم و نمره دوازدهی هم به ارمغان بگیرم. شیوه درسشان اینطور بود که با متن کتاب درسی شروع و به ناکجا ختم می‌کردند. سخنشان چاه آلیس بود که هیچ نمی‌شد حدس زد که انتهایش به کجا میرسد. بال بال زدنشان برای جلب مخاطب ایشان را در سخنرانی بسیار جهنده و پرنده می‌کرد. هنوز داشتند از رشد گونه انسان و شباهت آن به رشد فرد انسانی میگفتند که ناگهان تکامل یادشان می‌آمد، می‌انداختند در اتوبان اندیشه داروین و آخرالامر حکم می‌کردند که اسلام و داروینیسم قابل جمع است. داشتند نظریه صفات را بیان می‌کردند که ناگهان اشتباه کتاب در ترجمه را بخاطر می‌آوردند و از وضعیت ترجمه در امروز ایران گله و شکایت کرده و میگفتند:«دختران و پسرانم! من معتقدم تسلط بر زبان مبدا کافی نیست، بلکه تسلط در زبان مقصد هم شرط است. بسیاری از مترجمین امروزی یک خط انشا به فارسی نمی‌توانند بنویسند.». بحث فروید میشد و مگر میشد یادشان برود که نازیها از فروید اعتراف‌نامه گرفته اند و فروید در آن اعتراف نامه به طنازی گشتاپو را به همه پیشنهاد کرده! حالا اینها قسمت دانش ایشان بود. حضرتشان مقادیر معتنابهی هم خاطرات فردی و راهگشا در زندگی داشتند که آنها را با ما شریک می‌کردند. بدین ترتیب همه ما اسم سه فرزندشان را می‌دانستیم، دو نوه‌شان را می‌شناختیم و خبر داشتیم که با همسرشان گهگاهی مثل زوجی جوان در خیابانها قدم می‌زنند. از اینکه چطور با سختیهای بسیار کرسی استادی را اشغال کرده‌اند آگاه بودیم. علاوه بر آن می‌دانستیم که برادرشان شهید شده است.
از قصه دور شدیم، هرچند گفتن اینها هم لازم بود. من آنجا که پشت در بودم آنی غرق در افکار جهنده خودم شدم و وقتی از آن افکار فارغ شدم یادم آمد چرا آنجا ایستاده‌ام. حواسم را به مکالمه استاد و شاگردان جمع کردم که ببینم آیا نشانه‌ای از تمام شدن بحث ظاهر است یا نه. استاد داشتند به آنها میگفتند که باید یک هسته مطالعاتی راه بیندازند و هفته ای یک الی دوبار جلسه بگذارند، و خودشان هم ناظر جلسه باشند.«...ببینید بچه ها! شما دانشجوی روانشناسی هستید. نباید خودتان را محدود کنید. ما دانشجوی زیست نیستیم که در آزمایشگاه باشیم. ما در جامعه هستیم، هرچیزی که متعلق به جامعه است به ما ربط دارد. ژورنال علمی بخوانید، ولی در کنارش چه عیبی دارد که آثار رئالیسم روسی را هم بخوانید؟ این چیه دستت؟ میلان کوندرا؟ چه عیبی دارد که هفته بعد در مورد بار هستی میلان کوندرا صحبت شود؟...» به اینجا که رسید مترصد شدم که لابد قضیه هفته آینده است و موضوع را مشخص می‌کنند و می‌روند که کاملا در اشتباه بودم.
-«...من جزو این گروه نیستم که جز چهار کلمه‌ای که در کتاب درسی خوانده‌اند هیچ نمی‌دانند. معلومات اینها هیچ ارتباطی به واقعیت بیرون ندارد، اینها برای کوچکترین پدیده اجتماعی بیرون نظری ندارند. برج عاج‌نشینی فقط به ثروت نیست. در آکادمی هم اتفاق می افتد؛ کسانی که علمشان طوری تخصصی و دانشگاهی است که ارتباطی با دنیای بیرون پیدا نمی‌کند...» آبدارچی آمد و برای استاد و مهمانان دانشجویشان چایی آورد و منِ گردن‌شکسته متوجه شدم که به این زودی‌ها نوبتم نمی‌شود.
-«...در دانشگاه همدان یکی از همین برج عاج‌نشین‌ها آمده بود و می‌گفت:"ابن رشد باید جدی‌تر دیده شود!" من گفتم ابن رشد اصلا مناسبتی با فرهنگ ما ندارد. ابن سینا بزرگ ماست. سنت ابن رشد سنت غربی عقل خشک است. ما شرقی هستیم، ما نمی‌توانیم تفکر را بدون روحی که آن را در برگرفته قبول کنیم. ما فرزند منطق المشرقیین و سهروردی هستیم. ابن رشد برای همان غربی‌ها باشد. همه مرا تایید کردند؟ می‌دانید چرا؟ چون من زمینه فرهنگی را در نظر دارم. البته آن استاد طفلی هم کیش و مات شد! بنده خدا فکر می‌کرد من مرعوب «ابن رشد» «ابن رشد» گفتن‌هایش می‌شوم...»
من دیگر طاقت نیاوردم و با خود گفتم: «کار من کوتاه است، می‌روم داخل دفتر و می‌ایستم، لابد خواهند گفت: "کارت چیه؟" من هم کارم را می‌دهم امضا کند و خدا برکت بدهد.» بنابراین در را ضربه‌ای آهسته زدم و وارد شدم. دفتر استاد یک اتاق شش‌در‌چهار و بزرگ بود و من این بزرگی را آن‌گاه فهمیدم که وارد اتاق شدم و دیدم گویا وارد سالن یا هالی شده‌ام، منشی استاد در حال رفت و آمد است و من هم وسط اتاقم و فاصله زیادی تا گوشه اتاق -محل میز استاد و منبرشان- دارم. مقصود این که اتاق چنان بزرگ بود که ورود من کمترین خللی در توجه‌های شاگردان و حواس استاد ایجاد نکرد. نه می‌توانستم برگردم، و نه جرات می‌کردم که برگه‌هایم را پیش ببرم تا امضا کند چون از اخلاق خاصشان باخبر بودم(لزومی نمی‌بینم که توضیح دهم اخلاق خاص یعنی چه.). همان‌طور وسط بطرز یخی ایستادم و حس کردم ایستادنم قدری خنک و ضایع است. استاد همین‌طور ادامه می‌داد:«...اجازه نمی‌دهند یعنی چه؟ نوبرش را آورده‌اند! فکر نکنید فقط شما با اینها مشکل دارید. من استاد هم با اینها مشکل دارم. آخر اینجا اسمش رویش است: دانشگاه. اسم اینجا کارمندگاه نیست. من طرفدار آزادی دانشگاه هستم. باید دانشگاه را استادان و دانشجویان هدایت کنند نه کارمندها!...»
من همچنان خشک ایستاده بودم. استاد حضور مرا در دفترش فهمیده بودند و با متانت خاصی مرا نادیده می‌گرفتند. این باعث شد توجهم را بیشتر روی مهمانان دانشجو متمرکز کنم: پنج نفر از بچه های سراسر امید و روشنی که به تازگی از دبیرستان به دانشگاه آمده بودند. با شور و شوق بسیار، در حضور استادی که بنظرشان عظیم، دانشمند و علامه بود نشسته بودند. میشد فهمید که تحت تاثیر قرار گرفته اند؛ هم از علم استاد که در همه زمینه ها صاحب نظر است و هم اینکه انقلابی، پرشور و طرفدار آزادی است و با بوروکراسی و اداره مشکل دارد. تازه امر کرده برایشان چایی بیاورند و فوق العاده تحویلشان گرفته. میماند آن تک دانشجوی دکتری که حسابی برای استاد مبالغه می‌کرد و هر ازچندی وقتی دُر شگفتانه‌ای از استاد می‌شنید چشمها را حدقه می‌کرد و سر را به نشانه حیرت تکان می‌داد. همچنین در جاهایی که استاد ظرافت می‌کرد و لطیفه می‌گفت قهقهه‌های شدیدی می‌زد. با خود گفتم احتمالا قصد نزدیک شدن به حضرت استاد را دارد و با این «تاب دل دیدن» از استاد، قصد دارد خود را به مرتبه حواریت ایشان نائل کند. بهرحال پله‌های موفقیت در ممالک ما همین‌طور چیده شده و نمی‌توان کسی را برای پله‌نوردی مورد انتقاد قرار داد.
دانشجویان به شور آمده بودند و حرفهای استاد در باب آرزوی نابودی بوروکراسی آنها را تحریک کرده بود. یکی از آنها صدا زد:«خب چه کنیم؟ این کارمندها حرف ما را گوش نمی‌دهند و به ما کلاس نمی‌دهند!» استاد در پاسخ گفت:«دستت چیه؟ مگه میلان کوندرا دستت نیست؟ کسی که میلان کوندرا می‌خواند باید تسلیم شود؟ می‌خواهی مرا ناامید کنی؟ برو و بجنگ با سیستم!» و اینجا بود که ناگهان به ناخودآگاه بچه ها را جو گرفت و بلند شدند که بروند با سیستم بجنگند! این بلند شدن برای استاد غیرمنتظره بود، چرا که هنوز صحبت‌ها و نقل‌ها برای دانشجویان داشتند و حالا که جمع بلند شده بود نمی‌شد دیگر آنها را نشاند. از طرفی من هم ایستاده بودم و آن دانشجویان ملاحظه مرا هم داشتند که منتظرم. بنابراین با وجود کراهت استاد، دانشجویان در تدارک خداحافظی شدند اما فراموش نکنیم که رسم صحبت در هنگام خداحافظی هم یکی از رسوم فاخر ما فارسی‌زبانان است. «...بروید به فلانی بگویید من گفتم جلسه را باید برگزار کنیم. غزالی در احیا علوم از فرار کردنش از مدرسه می‌گوید. چرا؟ چون مدرسه شور عرفانی را می‌کشد. شما همگی شراره عرفان را دارید، البته عرفان کلمه خوبی نیست؛ من اسمش را می‌گذارم شراره شیطنت! یعنی زیر پا گذاشتن تفکر صلب و غیرمنعطفی که با روح انسانی سازگار نیست. بچه ها؛ نگذارید شراره شیطنت شما خاموش شود...» و سرانجام لحن خاتمه هم در سخن ایشان نمودار شد و متعاقب آن دانشجویان خداحافظی کرده و پراکنده شدند. رو به من کردند و فرمودند: «کاری داری؟» عرضه داشتم: «بله استاد! مرحمت کنید این نامه ها را امضا کنید.» امضا کردند و من هم ضمن ادای احترام از دفترشان بیرون آمدم و رفتم.
