یک هفته از جلسه قبل گذشته بود، اما پرسشی که احسان نادری در پایان آن جلسه مطرح کرده بود، همچنان بر فضای شرکت سایه انداخته. این بار دستور جلسه، برخلاف روال همیشگی، نه درباره افزایش ظرفیت تولید بود، نه بودجه سالانه و نه گزارش‌های مالی. روی نخستین صفحه پوشه‌ای که مقابل هر یک از اعضای هیات‌مدیره قرار داشت، تنها یک جمله به چشم می‌خورد: «موضوع جلسه: اولویت‌های شرکت در شرایط عدم‌قطعیت.»
اعضا یکی‌یکی وارد اتاق شدند و طبق عادت، پوشه‌ها را ورق زدند تا از موضوع جلسه باخبر شوند. اما این بار خبری از جدول‌های رنگی، نمودارهای فروش یا گزارش‌های چندصفحه‌ای نبود. همین سادگی غیرمعمول، کنجکاوی همه را برانگیخته بود. سکوتی معنادار بر اتاق حکم‌فرما بود و همه منتظر بودند بدانند مدیرعامل قرار است بحث را از کجا آغاز کند.
احسان نادری چند لحظه صبر کرد تا مطمئن شود نگاه همه از روی برگه‌ها برداشته شده و به او دوخته شده است. سپس با لحنی آرام گفت که سؤال هفته گذشته هنوز ذهنش را رها نکرده است؛ همان سؤالی که هنگام خروج از جلسه مطرح کرده بود. بعد مکثی کوتاه کرد و ادامه داد: «فرض کنید از فردا، شرکت فقط بتواند یک توانایی خودش را حفظ کند؛ نه یک محصول، نه یک کارخانه و نه حتی یک مشتری ... فقط یک توانایی.»
پرسش ساده به نظر می‌رسید، اما سکوتی که پس از آن شکل گرفت نشان می‌داد پاسخ دادن به آن چندان هم آسان نیست.
اولین کسی که سکوت را شکست، خانم فرهمند بود. او بدون تردید گفت اگر قرار باشد تنها یک توانایی حفظ شود، آن توانایی باید حفظ مشتری باشد. از نگاه او، کارخانه، محصول یا حتی برند را می‌توان دوباره ساخت، اما مشتری‌ای که از دست برود، شاید هرگز بازنگردد.
هنوز سخنش تمام نشده بود که عظیمی مخالفت کرد. او با قاطعیت گفت اگر شرکت توان تولید نداشته باشد، اساساً محصولی وجود نخواهد داشت که بخواهد به همان مشتری فروخته شود. از نظر او، توانایی تولید، زیربنای تمام قابلیت‌های دیگر بود.
بحث به همین‌جا ختم نشد. خانم بهراز از برند به‌عنوان مهم‌ترین مزیت رقابتی شرکت نام برد و دیگری کیفیت را اصلی‌ترین توانایی سازمان دانست. هر کس، متناسب با تجربه، تخصص و جایگاهی که در شرکت داشت، از یک قابلیت دفاع می‌کرد و تلاش داشت نشان دهد که بقای سازمان بیش از هر چیز به همان وابسته است.
احسان نادری وارد بحث نمی‌شد. فقط گوش می‌داد و تلاش می‌کرد فراتر از استدلال‌های پراکنده، تصویر بزرگ‌تری را ببیند. مهزاد غزالی نیز مانند همیشه ساکت بود. دفترچه چرمی مشکی‌رنگش را باز کرده بود و بی‌آنکه در بحث دخالت کند، نکته‌ها را یادداشت می‌کرد.
رفته‌رفته گفت‌وگو به بن‌بستی رسید که هر استدلال، در جای خود کاملاً منطقی به نظر می‌رسید. فرهمند از منظر بازار سخن می‌گفت و استدلالش قابل دفاع بود. عظیمی از تولید دفاع می‌کرد و او نیز بیراه نمی‌گفت. سایر اعضا هم هر کدام از دریچه مسئولیت خود به مسئله نگاه می‌کردند و هیچ‌یک را نمی‌شد به‌سادگی رد کرد.
احسان نادری در دل به این فکر افتاد که اگر همین حالا کسی از او بپرسد حق با کدام‌یک از آن‌هاست، شاید همان پاسخی را بدهد که ملا نصرالدین داد: «حق با توست ... حق با تو هم هست.» اما او به‌خوبی می‌دانست که هیات‌مدیره جای پذیرفتن هم‌زمان همه پاسخ‌های درست نیست. وظیفه هیات‌مدیره دقیقاً از همان جایی آغاز می‌شود که باید میان چند گزینه درست یا حتی نیمه‌درست، تنها یکی را انتخاب کند و دشواری واقعی تصمیم‌گیری نیز همین‌جاست.
در همین لحظه، مهزاد غزالی دفترچه‌اش را آرام بست. نه با عجله و نه برای آنکه رشته کلام کسی را قطع کند. صبر کرد تا مطمئن شود همه آنچه را می‌خواستند گفته باشند، سپس با آرامش گفت: «اجازه بدید من یه سؤال دیگه بپرسم.»
غزالی نگاه کوتاهی به حاضران انداخت و گفت: «همه ما برای اینکه زندگی خوبی داشته باشیم، چیزهای زیادی لازم داریم. همیشه هم تلاش می‌کنیم بهترین نسخه خودمون رو بسازیم؛ بیشتر یاد بگیریم، تجربه بیشتری به دست بیاریم، برنامه‌ریزی بهتری داشته باشیم، سالم‌تر زندگی کنیم، وَ وَ وَ ... خلاصه، مدام دنبال این هستیم که از دیروز خودمون بهتر باشیم.»
چند نفر ناخودآگاه سر تکان دادند.
او ادامه داد: «اما همه این‌ها یک پیش‌فرض داره؛ اینکه زنده باشیم.»
مکث کوتاهی کرد تا جمله در ذهن حاضران بنشیند، سپس افزود: «برای زنده موندن، فقط یک چیز واقعاً ضروریه؛ اکسیژن.»
هیچ‌کس حرفی نزد. همه منتظر بودند بدانند این مثال چه ارتباطی با بحث جلسه دارد.
غزالی اندکی به جلو خم شد و با ضربه‌ای آرام که نوک خودکارش بر میز زد، گفت: «حالا همین سؤال رو درباره شرکت بپرسیم. اگر یک چیز از شرکت گرفته بشه و در نتیجه همه برنامه‌ها، استراتژی‌ها، هدف‌گذاری‌ها، پروژه‌ها و تلاش‌های هر روزمون در یک لحظه بی‌معنی بشن، اون چیز چیه؟»
سکوتی سنگین اتاق را فرا گرفت.
دکتر پارسا که تا آن لحظه تنها شنونده بود، لبخندی زد و گفت: «احسنت، پسر جان ... جوابش واضحه؛ پوله، پول.»
غزالی با احترام سرش را تکان داد، اما برخلاف انتظار، حرف او را تأیید نکرد. چند لحظه سکوت کرد و سپس با آرامش گفت: «تقریباً ...»
نگاه همه دوباره به سمت او برگشت.
او ادامه داد: «به نظرم اسمش پول نیست ...»
مکثی کوتاه کرد و در حالی که سکوت اتاق از هر پاسخی رساتر شده بود، جمله آخر را بر زبان آورد:
«اسمش زمانه.»
دکتر پارسا با تعجب ابروهایش را بالا انداخت. برای لحظه‌ای سکوت کرد و سپس پرسید: «زمان؟»
مهزاد غزالی با اطمینان سرش را به نشانه تأیید تکان داد و گفت: «بله آقای دکتر ... زمان.»
خانم فرهمند که از ابتدای بحث با دقت به صحبت‌های او گوش می‌داد، این بار نتوانست کنجکاوی‌اش را پنهان کند. با لحنی صادقانه گفت که هنوز ارتباط میان زمان و بحث جلسه را درک نکرده است.
غزالی لبخند کوتاهی زد؛ نه از سر رضایت، بلکه از آن جهت که احساس می‌کرد بالاخره پرسشی مطرح شده که می‌تواند بحث را به نقطه اصلی برساند. خودکارش را برداشت، دایره کوچکی روی برگه سفید مقابلش کشید و گفت: «اجازه بدید از زاویه دیگه‌ای به موضوع نگاه کنیم.»
او از حاضران خواست شرایطی را تصور کنند که شرکت یکی از بهترین محصولات تاریخ خود را تولید کرده باشد؛ محصولی که بازار عاشق آن است، مشتریان برای خریدش صف کشیده‌اند و حاشیه سودش از تمام محصولات دیگر بیشتر است. همه اعضا با تکان دادن سر، این فرض را پذیرفتند.
غزالی سپس فرض دوم را مطرح کرد: «حالا تصور کنید پول فروش همین محصول، نه امروز و نه ماه آینده، بلکه هشت ماه بعد وارد حساب شرکت بشه.»
اتاق دوباره در سکوت فرو رفت.
او بدون آنکه لحنش تغییر کند، ادامه داد: «از طرف دیگه، حقوق کارکنان، خرید مواد اولیه، هزینه حمل، مالیات، بیمه و تمام تعهدات شرکت، مثل همیشه، باید همین ماه پرداخت بشن.»
این بار عظیمی بود که سکوت را شکست. با صدایی آرام، اما آمیخته به نگرانی گفت: «ممکنه اصلاً فرصت نکنیم به اون هشت ماه برسیم ...»
غزالی نگاهش را به سمت او برگرداند و با تأکید توأم با رضایت گفت: «دقیقاً.»
سپس رو به همه اعضای جلسه ادامه داد: «گاهی مسئله این نیست که یک تصمیم سودآوره یا نه. مسئله اینه که آیا شرکت تا رسیدن به اون سود، زنده می‌مونه یا نه.»
این جمله برای چند لحظه همه را در سکوت فرو برد. احسان نادری ناخودآگاه خودکارش را میان انگشتانش چرخاند. عبارت کوتاهی که غزالی چند دقیقه قبل گفته بود، همچنان در ذهنش تکرار می‌شد: «اسمش زمانه.»
غزالی برگه‌ای را که روی آن دایره کشیده بود، به سمت اعضای هیات‌مدیره چرخاند و ادامه داد: «همه تصمیم‌هایی که امروز درباره‌شون صحبت کردیم، فقط زمانی ارزش دارن که فرصت اجرا پیدا کنن. استراتژی، اگر شرکت نفس نکشه، چیزی بیشتر از چند صفحه پاورپوینت نیست. برنامه فروش، اگر شرکت تا فصل بعد دوام نیاره، فقط چند عدد روی کاغذه. حتی بهترین پروژه سرمایه‌گذاری هم، اگه قبل از به ثمر رسیدنش شرکت از حرکت بایسته، هیچ‌وقت ارزشی خلق نمی‌کنه.»
لحظه‌ای سکوت کرد تا وزن جمله‌هایش در ذهن حاضران بنشیند، سپس آرام‌تر ادامه داد: «برای همین می‌گم اسمش پول نیست.»
نگاهش را به احسان نادری دوخت و گفت: «پول، خودش هدف نیست؛ پول فقط چیزی رو برای ما می‌خره.»
نادری که حالا کاملاً درگیر بحث شده بود، آرام پرسید: «چی رو؟»
غزالی بی‌درنگ پاسخ داد: «فرصت.»
این بار سکوت اتاق، از هر استدلالی گویاتر بود.
او ادامه داد: «فرصت اینکه یک ماه دیگه دوباره دور همین میز بشینیم و هنوز حق انتخاب داشته باشیم. فرصت اینکه اگر امروز اشتباه کردیم، فردا امکان اصلاحش رو داشته باشیم. فرصت اینکه اگر شرایط بازار تغییر کرد، مسیرمون رو عوض کنیم. در واقع، پول بیش از آنکه ارزش نهایی باشه، ابزاریه برای خریدن زمان؛ زمانی که به شرکت اجازه می‌ده تصمیم بگیره، اشتباه کنه، یاد بگیره و دوباره حرکت کنه.»
غزالی در پایان، دفترچه چرمی‌اش را دوباره باز کرد، نگاهی به یادداشت‌هایش انداخت و با صدایی آرام‌تر از همیشه گفت: «بعضی دارایی‌ها برای شرکت ارزش خلق می‌کنن، اما فقط یک چیزه که به شرکت فرصت خلق ارزش می‌ده؛ و اون، زمانه.»
غزالی دیگر چیزی نگفت. خودکار را آرام روی میز گذاشت و نگاهش دوباره روی دفترچه چرمی مشکی‌رنگی که همیشه همراهش بود، آرام گرفت. گویی آن جمله آخر را نه برای قانع کردن دیگران، که برای خودش گفته بود؛ جمله‌ای که بیشتر از آنکه پاسخ باشد، راهی بود برای فکر کردن. او می‌دانست سهم خود را در این گفت‌وگو ادا کرده است و حالا نوبت دیگران بود که ببینند هر کدام، از پنجره تجربه و مسئولیت خود، چه برداشتی از این تمثیل خواهند داشت.
سکوتی طولانی بر اتاق سایه انداخت. اما این سکوت، دیگر سکوت اختلاف و مقاومت نبود؛ سکوتی بود که ذهن آدم‌ها را به کار می‌انداخت. هر کس، بی‌آنکه متوجه باشد، همان دو کلمه را در ذهنش می‌چرخاند و به زبان خودش ترجمه می‌کرد: «اسمش زمانه.»
نخستین کسی که این سکوت را شکست، خانم فرهمند بود. نگاهش هنوز روی نمودار فروش مانده بود، اما دیگر آن قطعیتی که چند دقیقه پیش در صدایش بود، دیده نمی‌شد. انگار خودش نیز در حال بازنگری در سال‌ها تجربه حرفه‌ای‌اش بود.
آهسته گفت: «یعنی ... اگر مشتری امروز قرارداد امضا کنه، اما پولش هشت ماه بعد به حساب شرکت بیاد، شاید اون فروش، اون‌قدر که همیشه فکر می‌کردیم خبر خوبی نباشه.»
کسی چیزی نگفت. سکوت دیگران، او را به ادامه حرفش تشویق کرد. «من همیشه فروش رو پایان کار می‌دیدم؛ لحظه‌ای که باید جشن گرفت. اما شاید اشتباه می‌کردم. شاید فروش، تازه آغاز داستانه؛ داستانی که تا وقتی پولش به شرکت نرسه، هنوز پایان خوشی نداره.»
عظیمی که تا آن لحظه دست به سینه و ساکت نشسته بود، کمی روی صندلی جابه‌جا شد. نگاه او هم دیگر آن استحکام همیشگی را نداشت. انگار در ذهنش، کارخانه‌ای که سال‌ها مرکز جهانش بود، کمی کوچک‌تر شده بود.
آرام گفت: «برای من هم یه چیز روشن شد.»
همه به او نگاه کردند.
«سال‌ها فکر می‌کردم اگر حتی یک روز خط تولید متوقف بشه، یعنی شکست خوردیم. اما شاید بعضی وقت‌ها، متوقف کردن یک خط تولید برای یک هفته، اگر جلوی زمین خوردن کل شرکت رو بگیره، نه شکست، بلکه عاقلانه‌ترین تصمیم ممکن باشه.» جمله آخر را بیش از آنکه برای دیگران بگوید، با خودش زمزمه کرد؛ اعترافی که شاید تا پیش از آن هرگز حاضر نبود بر زبان بیاورد.
دکتر پارسا لبخندی زد؛ از آن لبخندهایی که بیشتر نشانه رضایت است تا تحسین. گفت: «بالاخره داری مثل مدیرعامل فکر می‌کنی، نه فقط مدیر عملیات.»
عظیمی نیز لبخند محوی زد. شاید برای نخستین بار بود که کارخانه را نه از پشت پنجره سالن تولید، بلکه از ارتفاعی می‌دید که در آن، همه اجزای شرکت کنار هم معنا پیدا می‌کردند.
اندکی بعد، خانم بهراز که تا آن لحظه بیشتر شنونده بود تا گوینده، پوشه مربوط به برند را بست و با تأمل گفت: «من هم فکر می‌کنم ما همیشه درباره بازاریابی و ارزش برند حرف می‌زنیم؛ درباره اینکه بزرگ‌ترین دارایی نامشهود شرکته. اما حالا به این فکر می‌کنم که برند هم، اگر شرکت فرصت ادامه دادن نداشته باشه، هیچ فرصتی برای خلق ارزش پیدا نمی‌کنه. مثل یه آدم شیک‌پوش ولی با جیب خالی!»
لحظه‌ای سکوت کرد و نگاهش را به غزالی دوخت، اما او همچنان ساکت بود.
بهراز ادامه داد: «شاید برای همین، گاهی مدیر باید بین کاری که برند رو بزرگ‌تر می‌کنه و کاری که شرکت رو زنده نگه می‌داره، یکی رو انتخاب کنه.»
دکتر پارسا بی‌آنکه صدایش را بلند کند، گفت: «و هنر مدیریت، دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شه؛ از انتخاب بین دو تصمیمی که هر دو درست به نظر می‌رسن.»
احسان نادری از آغاز این گفت‌وگو فقط شنونده بود. احساس می‌کرد پرسشی که هفته گذشته با خود به این اتاق آورده بود، دیگر پرسش شخصی او نیست. حالا سؤال، میان همه تسهیم شده بود و هر یک از اعضا، تکه‌ای از پاسخ را در دست داشتند. فرهمند دریافته بود که فروش، بدون زمان، فقط عددی روی یک گزارش است. عظیمی فهمیده بود که تولید، اگر فرصت ادامه پیدا نکند، مزیت رقابتی نیست. بهراز نیز دیده بود که حتی ارزشمندترین دارایی‌های نامشهود، بدون امکان بقا، مجالی برای ارزش‌آفرینی ندارند.
با این همه، هنوز پاسخ کامل به دست نیامده بود. شاید هم قرار نبود به دست بیاید. بعضی جلسه‌ها برای پیدا کردن جواب تشکیل نمی‌شوند؛ بلکه برای این برگزار می‌شوند که همه، بالاخره یک سؤال را از یک زاویه ببینند.
چند دقیقه دیگر نیز سکوت بر اتاق حکم‌فرما ماند. هر کس در ذهن خود، از پشت میز همیشگی‌اش فاصله گرفته بود و شرکت را از ارتفاعی می‌دید که مرز میان فروش، تولید، مالی، عملیات و برند در آن محو می‌شد و تنها یک موجودیت واحد باقی می‌ماند؛ سازمانی که یا باید زنده می‌ماند یا همه آن بحث‌ها بی‌معنا می‌شد.
سرانجام دکتر پارسا سکوت را شکست.
«اگر بخوایم با خودمون صادق باشیم، هنوز جواب سؤال احسان رو پیدا نکردیم.»
هیچ‌کس مخالفت نکرد. احسان نادری نیز سرش را پایین انداخت و آرام گفت: «نه ... فقط فهمیدیم جوابی که اول جلسه تو ذهنمون بود، جواب درستی نبود.»
دکتر پارسا قلمش را برداشت، جمله‌ای روی برگه نوشت و سپس آن را با صدای بلند خواند:
«اگر فقط یک توانایی شرکت را بتوانیم حفظ کنیم ...»
لحظه‌ای به نوشته خیره ماند و بعد ادامه جمله را این‌گونه کامل کرد:
«خب؛ حالا چطور بفهمیم آن توانایی کدام است؟»
قلم را روی میز گذاشت و گفت: «به نظرم، اگر همین حالا بخوایم به این سؤال جواب بدیم، بیشتر از اینکه نتیجه فکر کردن باشه، نتیجه عادت‌های ذهنی‌مونه.»
همه با سکوت تأییدش کردند.
او نگاهی به ساعت انداخت و گفت: «پانزده دقیقه استراحت.»
بعد، پیش از آنکه کسی از جایش بلند شود، برگه یادداشتش را جلو کشید و افزود: «اما قبل از اینکه از اتاق بیرون بریم، مطمئن بشیم همه داریم درباره یک مسئله مشترک فکر می‌کنیم.»
نگاهش میان چهره اعضا چرخید و با صدایی شمرده گفت: «اول اینکه فهمیدیم مسئله اصلی، انتخاب میان فروش، تولید یا برند نیست؛ مسئله، پیدا کردن اون توانایی بنیادیه که اگر باقی بمونه، شرکت هنوز شانس ادامه دادن داشته باشه.»
کمی مکث کرد و ادامه داد: «دوم اینکه دیدیم هر کدوم از ما، به‌طور طبیعی از قلمروی مسئولیت خودمون دفاع می‌کنیم؛ و البته این نه ایراده و نه ضعف. اما پاسخ نهایی، احتمالاً جایی بیرون از مرزهای واحدهای سازمانی قرار داره؛ شاید در فاصله میان اون‌ها و شاید هم حتی بیرون از همه اون‌ها.»
سپس نگاهش به غزالی افتاد و گفت: «و سوم اینکه فهمیدیم پول، خودش مقصد نیست.»
لحظه‌ای سکوت کرد و ادامه داد: «پول، به تعبیر مهزاد، زمان می‌خره؛ و وقتی زمان بخریم، هنوز فرصت انتخاب داریم، فرصت اصلاح اشتباه، فرصت تغییر مسیر و فرصت ساختن آینده.»
دیگر جمله‌اش را کامل نکرد. نیازی هم نبود. همه می‌دانستند اگر آن زمان از دست برود، دیگر نه استراتژی معنا دارد، نه برنامه، نه برند و نه فروش. پارسا پوشه را بست، از جا برخاست و پیش از خروج از اتاق گفت: «این پانزده دقیقه، سعی کنید درباره واحد خودتون فکر نکنید.»
چند نفر با تعجب به او نگاه کردند. او لبخند زد و آرام افزود: «فقط یک سؤال رو با خودتون ببرید؛ اگر فردا صبح مدیرعامل این شرکت باشید، واقعاً کدوم توانایی باید زنده بمونه؟»
این را گفت و به سمت در رفت. پیش از آنکه از اتاق خارج شود، برگشت و آخرین جمله را آرام بر زبان آورد:
«وقتی برگشتید، مدیر فروش، مدیر عملیات یا مدیر برند نباشید ... فقط مدیرعامل باشید.»
دکتر پارسا که پایان استراحت را پانزده دقیقه بعد اعلام کرده بود، از جا برخاست و از اتاق بیرون رفت. دیگران نیز کم‌کم صندلی‌هایشان را عقب کشیدند. صدای بسته شدن پوشه‌ها و جمع شدن برگه‌ها، جای خود را به همهمه‌ای کوتاه داد؛ از همان همهمه‌هایی که معمولاً پس از بحث‌های سنگین شکل می‌گیرد. هیچ‌کس واقعاً حرف تازه‌ای برای گفتن نداشت، اما سکوت هم برایشان آسان نبود. انگار هر کس می‌خواست با چند جمله کوتاه، از سنگینی فکری که بر دوشش نشسته بود فاصله بگیرد.
عظیمی و فرهمند تقریباً هم‌زمان از اتاق خارج شدند. بی‌آنکه قرار قبلی داشته باشند، قدم‌هایشان در راهروی باریک کنار هم افتاد. چند لحظه در سکوت راه رفتند؛ سکوتی که دیگر از جنس رودربایستی نبود، بلکه هر دو را درگیر گفت‌وگویی کرده بود که هنوز در ذهنشان ادامه داشت.
سرانجام فرهمند آهسته گفت: «با همه این حرف‌ها، هنوز هم فکر می‌کنم مشتری مهم‌ترین دارایی ماست.»
عظیمی دستش را روی دستگیره درِ سرویس بهداشتی گذاشت و پیش از آنکه وارد شود، بی‌آنکه بخواهد از موضعش عقب بنشیند، پاسخ داد: «و من هنوز فکر می‌کنم تولید.»
هر دو لبخند زدند. نه از آن رو که یکی دیگری را قانع کرده باشد، بلکه چون هر دو فهمیده بودند اختلافشان دیگر یک اختلاف ساده میان مدیر فروش و مدیر عملیات نیست. این، دو شیوه متفاوت نگاه کردن به یک سازمان بود؛ دو نگاهی که احتمالاً تا سال‌ها کنار هم خواهند ماند، بی‌آنکه یکی دیگری را به‌طور کامل شکست دهد.
در همان هنگام، بوی قهوه تازه فضای کوچک آبدارخانه را پر کرده بود. دستگاه آخرین قطره‌های قهوه را درون فنجان می‌ریخت و خانم بهراز بی‌حوصله به صدای یکنواخت آن گوش سپرده بود. فرهمند وارد شد و بی‌آنکه نگاهش کند، کنار او ایستاد.
بعد از چند لحظه سکوت، گفت: «یه چیزی ذهنم رو ول نمی‌کنه.»
بهراز ، فنجان دیگری برداشت و برای او نیز قهوه ریخت.
«چی شده؟»
فرهمند نفس عمیقی کشید. «همیشه فکر می‌کردم اگر فروش بالا بره، تقریباً همه مشکلات شرکت حل می‌شه. اما الان ...»
جمله‌اش ناتمام ماند.
بهراز ادامه آن را از نگاهش خواند.
«الان احساس می‌کنی شاید همیشه این‌طور نباشه.»
فرهمند آرام سر تکان داد.
«از یه چیز می‌ترسم.»
«از چی؟»
فرهمند لحظه‌ای به بخار قهوه خیره ماند و بعد گفت: «از اینکه یه روز مجبور بشیم برای زنده نگه داشتن شرکت، بعضی مشتری‌هامون رو کنار بذاریم.»
بهراز فنجانش را روی میز گذاشت و با لحنی آرام گفت: «شاید ترس واقعی، از دست دادن مشتری نباشه.»
فرهمند نگاهش کرد.
«شاید ترس واقعی اینه که بالاخره باید انتخاب کنیم؛ اینکه کدوم مشتری، کدوم بازار و کدوم فرصت، امروز ارزش حفظ کردن داره و کدومش، هرچند دوستش داشته باشیم، باید کنار گذاشته بشه.»
فرهمند پاسخی نداد. احساس می‌کرد چیزی در ذهنش جابه‌جا شده است. تا آن روز، فروش را فقط با تعداد قراردادها و رقم درآمد می‌سنجید، اما حالا برای نخستین بار، آن را از دریچه انتخاب‌های اجباری می‌دید؛ انتخاب‌هایی که گاهی دردناک‌تر از شکست بودند.
در سوی دیگر ساختمان، عظیمی درِ بالکن را گشود. موج گرمای ظهر، همراه بوی فلز داغ و صدای کامیون‌هایی که در محوطه کارخانه رفت‌وآمد می‌کردند، به استقبالش آمد. هرچه از اتاق هیات‌مدیره دورتر می‌شد، به دنیایی نزدیک‌تر می‌شد که سال‌ها خانه ذهنش بود.
دست‌هایش را روی نرده گذاشت و به سالن‌های تولید خیره شد. همه زندگی حرفه‌ای‌اش با یک اصل گذشته بود؛ اصلی که برایش حکم قانون طبیعت را داشت: خط تولید نباید بخوابد.
این جمله را آن‌قدر با خودش تکرار کرده بود که دیگر نه یک تصمیم مدیریتی، بلکه حقیقتی تغییرناپذیر به نظر می‌رسید؛ حقیقتی که نه کسی جرات شکستن آن را داشت و نه خودش تا امروز به شک کردن درباره آن فکر کرده باشد. اما حالا، برای نخستین بار، همان اصل قدیمی در ذهنش ترک برداشته بود.
زیر لب زمزمه کرد: «اگه یه هفته خط سه متوقف بشه ...»
سکوت کرد. انگار هنوز از شنیدن ادامه جمله می‌ترسید.
چند ثانیه بعد، آهسته ادامه داد: «... اما شاید بهتر از این باشه که سه ماه دیگه، کل کارخونه از حرکت بایسته.»
حرف خودش برایش غریبه بود. احساس می‌کرد کسی دیگر آن را در ذهنش گفته است؛ کسی که کارخانه را نه از پشت دستگاه‌ها، بلکه از پشت میز مدیرعامل می‌دید.
در همان حال، اتاق هیات‌مدیره تقریباً خالی شده بود. احسان نادری برخلاف دیگران از جایش بلند نشده بود. صدای خنده‌های پراکنده کنار قهوه‌ساز گاه از راهرو به گوشش می‌رسید، اما ذهنش دیگر در آن ساختمان نبود. دفتر یادداشتش را باز کرد و بالای صفحه نوشت:
«اگر فقط یک توانایی شرکت را بتوانیم حفظ کنیم ...»
مدتی طولانی به همان جمله خیره ماند؛ گویی انتظار داشت پاسخ، خودبه‌خود از دل کلمات بیرون بیاید. بعد، یکی پس از دیگری، سؤال‌هایی را زیر آن نوشت؛ سؤال‌هایی که احساس می‌کرد شاید ادامه جلسه را شکل بدهند.
اگر فروش نصف شود، شرکت تا چه زمانی دوام می‌آورد؟
اگر تولید دو هفته متوقف شود، چه رخ می‌دهد؟
اگر همه مشتری‌ها بمانند، اما پولشان دیر برسد، چه؟
اگر امروز مجبور باشیم میان رشد و بقا یکی را انتخاب کنیم، کدام را برمی‌گزینیم؟
کدام تصمیم‌ها فقط وقتی درست‌اند که زمان کافی داشته باشیم؟
آیا هر فروش، واقعاً فروش خوبی است؟
آیا هر سودی، الزاماً ارزش خلق می‌کند؟
مدت زیادی به صفحه نگاه کرد. بعد، برخلاف عادتی که همیشه داشت، خودکار را برداشت و یکی‌یکی روی همه سؤال‌ها خط کشید. نه از آن رو که آن‌ها را بی‌اهمیت می‌دانست؛ درست برعکس، چون بیش از اندازه مهم بودند. اگر خودش آن‌ها را مطرح می‌کرد، ناخواسته مسیر فکر کردن دیگران را نیز تعیین می‌کرد و این دقیقاً همان چیزی بود که نمی‌خواست اتفاق بیفتد. او نمی‌خواست پاسخ را به جلسه هدیه کند؛ می‌خواست اعضای هیات‌مدیره، هر کدام با ذهن خود، راه رسیدن به آن را پیدا کنند.
زیر لب گفت: «نه ... بذار خودشون بهش برسن.»
وقتی صفحه را دوباره نگاه کرد، فقط یک جمله از میان همه نوشته‌ها باقی مانده بود؛ جمله‌ای که تصمیم گرفت اگر بحث دوباره به بن‌بست رسید، آن را روی میز بگذارد، نه به‌عنوان پاسخ، بلکه به‌عنوان چراغی که شاید به درِ تازه‌ای برای ادامه گفت‌وگو ختم شود: «اگر امروز بتوانیم زمان بخریم، فردا چه انتخاب‌هایی هنوز برای ما باقی می‌ماند؟»
دفتر را بست، نفسی عمیق کشید و از اتاق بیرون رفت؛ در حالی که به‌نظر می‌رسید در آن پانزده دقیقه، هیچ‌کس واقعاً استراحت نکرده بود. هر کس تنها فرصتی یافته بود تا اندیشه‌ای را که در جلسه کاشته شده بود، در خلوت خود بپروراند.
اعضای هیات‌مدیره یکی‌یکی به اتاق بازگشتند. هر کس بی‌آنکه چیزی بگوید، روی صندلی خود نشست؛ اما از همان سکوت می‌شد فهمید که آن پانزده دقیقه، فقط فرصتی برای نوشیدن قهوه یا قدم زدن در راهرو نبوده است. گفت‌وگو، همراهشان از اتاق بیرون رفته و در راهروها، کنار پنجره‌ها و حتی مقابل دستگاه قهوه‌ساز ادامه پیدا کرده بود. حالا هر کدام با اندیشه‌ای که اندکی پخته‌تر شده بود، دوباره دور میز جمع می‌شدند. فضای جلسه دیگر آن التهاب و شتاب ساعت قبل را نداشت؛ سکوتی آرام و متفکرانه بر اتاق سایه انداخته بود، از همان سکوت‌هایی که خبر از تغییر جهت یک بحث می‌دهد.
دکتر پارسا نگاهی کوتاه به ساعت انداخت، پوشه‌اش را بست و با لحنی آرام گفت: «فکر می‌کنم حالا آماده باشیم ادامه بدیم.» چند لحظه صبر کرد، گویی می‌خواست فرصت دهد اگر کسی رشته گمشده بحث را در ذهنش پیدا کرده، آن را بر زبان بیاورد. سپس افزود: «کسی برای ادامه، از همون جایی که بحث متوقف شد، ایده‌ای داره؟»
پیش از آنکه سکوت طولانی شود، خانم بهراز دستش را اندکی بالا آورد. «اگر اجازه بدید ...» جمله را نیمه‌کاره گذاشت تا نگاه‌ها به سمتش برگردد. وقتی مطمئن شد همه منتظر شنیدن حرفش هستند، ادامه داد: «تو این پانزده دقیقه مدام به سؤال آقای نادری فکر می‌کردم.»
از جا برخاست، ماژیک را برداشت و کنار وایت‌برد ایستاد. چهار واژه را با خطی مرتب زیر هم نوشت: فروش، تولید، برند و سرمایه انسانی. بعد رو به جمع برگشت و گفت: «به جای اینکه دوباره درباره اهمیت هر کدوم بحث کنیم، یه پیشنهاد دارم. فرض کنیم هر بار یکی از این توانایی‌ها و واحدها برای همیشه از شرکت حذف شده؛ بعد ببینیم واقعاً چه اتفاقی می‌افته.»
چند لحظه سکوت اتاق را فرا گرفت. عظیمی که نگاهش میان نوشته‌های روی تخته و چهره بهراز در رفت‌وآمد بود، کمی به جلو خم شد و پرسید: «یعنی ... یکی‌یکی حذفشون کنیم؟»
بهراز با اطمینان سر تکان داد. «دقیقاً.»
لبخند کم‌رنگی روی صورت دکتر پارسا نشست. «این اولین پیشنهاده که تا اینجای جلسه، بیشتر شبیه یه آزمایش فکریه تا دفاع از یک واحد سازمانی.»
احسان نادری که تا آن لحظه بیشتر شنونده بود تا گوینده، آرام گفت: «فقط یه شرط.»
همه نگاهشان را به سوی او برگرداندند. نادری ماژیک دیگری برداشت، زیر فهرست بهراز جمله‌ای نوشت و بعد رو به اعضای هیات‌مدیره خواند: «اگر این توانایی دیگر وجود نداشته باشد، آیا شرکت هنوز فرصت دارد دوباره آن را بسازد؟»
لحظه‌ای مکث کرد و ادامه داد: «به نظرم ارزش واقعی هر چیز، وقتی معلوم می‌شه که تصور کنیم دیگه وجود نداره.»
دکتر پارسا با نوک خودنویس به اولین واژه روی تخته اشاره کرد؛ «فروش.» سپس نگاهش را به فرهمند دوخت و با لبخندی کوتاه گفت: «خانم فرهمند، این بار نه به عنوان مدیر فروش؛ فرض کنید مدیرعامل این شرکت هستید.»
فرهمند ناخودآگاه لبخند زد و گفت: «باشه.»
پارسا ادامه داد: «فرض کنیم از فردا شرکت هیچ فروشی نداشته باشه.»
فرهمند نفس عمیقی کشید. چند ثانیه فکر کرد و بعد گفت: «اگر مدیرعامل باشم، اولین فکرم این نیست که چرا فروش نداریم. اولین چیزی که از خودم می‌پرسم اینه که چقدر فرصت دارم تا دوباره فروش ایجاد کنم.»
همه ساکت مانده بودند. این نخستین نشانه بود که سؤال احسان نادری، پیش از آغاز استراحت، مسیر فکر اعضا را عوض کرده است.
پارسا بی‌درنگ پرسید: «فرض کنیم سه ماه فرصت داری.»
فرهمند بی‌معطلی پاسخ داد: «تیم فروش رو بازسازی می‌کنم.»
«اگر شش ماه؟»
«بازارهای جدید پیدا می‌کنم.»
«اگر یک سال؟»
«حتی می‌تونم محصول جدید طراحی کنم.»
پارسا سرش را به نشانه تأیید تکان داد. «پس ...»
این بار خود فرهمند جمله را کامل کرد: «نبودن فروش، پایان بازی نیست؛ اگر فرصت داشته باشیم، می‌شه دوباره ساختش.»
پارسا چیزی نگفت. فقط کنار واژه «فروش» علامت کوچکی گذاشت.
سپس نگاهش را به عظیمی برگرداند و گفت: «حالا نوبت شماست. این بار شما مدیرعامل هستید.»
عظیمی خندید و با شوخی گفت: «یعنی دیگه اجازه ندارم عاشق کارخانه‌ام باشم؟»
چند نفر خندیدند، اما پارسا با همان آرامش همیشگی پاسخ داد: «نه. امروز نه.»
لبخند از چهره عظیمی محو شد. چند لحظه سکوت کرد و نگاهش بی‌اختیار از پنجره به سمت محوطه کارخانه رفت؛ جایی که سال‌ها بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای‌اش را در آن گذرانده بود. بعد آرام گفت: «اگر کارخانه از بین بره، اولین کارم اینه که نذارم تولید متوقف بشه.»
پارسا پرسید: «چطور؟»
عظیمی این بار بدون مکث جواب داد: «از ظرفیت خالی کارخانه‌های دیگه استفاده می‌کنم؛ برون‌سپاری می‌کنم، تولید قراردادی راه می‌اندازم ... هر کاری که نذاره محصول از بازار حذف بشه.»
وقتی حرفش تمام شد، خودش هم برای چند ثانیه در سکوت فرو رفت. انگار تازه متوجه نتیجه‌ای شده بود که از میان حرف‌های خودش بیرون آمده است. آهسته گفت: «شاید ... من همیشه فکر می‌کردم کارخانه یعنی تولید.»
بهراز با لحنی آرام پاسخ داد: «ولی شاید کارخانه فقط یکی از راه‌های تولید باشه.»
عظیمی سرش را پایین انداخت و زمزمه کرد: «شاید.»
پارسا دوباره همان علامت کوچک را کنار واژه «تولید» گذاشت؛ بی‌آنکه چیزی بگوید.
نوبت به «برند» رسید. این بار خود بهراز آغاز کرد. نگاهش چند لحظه روی واژه‌ای که نوشته بود ماند و سپس گفت: «اگر برند نباشه، ساختنش سال‌ها طول می‌کشه.»
پارسا پرسید: «اما دوباره می‌شه ساختش؟»
بهراز بی‌درنگ پاسخ داد: «بله.»
بعد مکثی کرد و ادامه داد: «هزینه‌اش بسیار زیاده، زمان زیادی می‌بره و شاید بارها مجبور بشی از نو شروع کنی، اما غیرممکن نیست. اگر فرصت، سرمایه و صبر داشته باشی، برند هم دوباره ساخته می‌شه.»
اعضای هیات‌مدیره هنوز در سکوت به تخته خیره بودند که دکتر پارسا بی‌آنکه کلامی بر زبان بیاورد، از جای خود برخاست و آرام به سمت وایت‌برد رفت. ماژیک را برداشت و همان علامت کوچک و مرموز را این بار کنار واژه «برند» نیز گذاشت. حرکتش آن‌قدر ساده بود که شاید در نگاه اول اهمیتی نداشت، اما این سومین بار بود که همان نشانه تکرار می‌شد؛ نشانه‌ای که هنوز هیچ توضیحی برایش داده نشده بود و با این حال، دیگر از نگاه هیچ‌کس پنهان نمانده بود. حالا دیگر چشم اعضای هیات‌مدیره نه روی خود واژه‌ها، بلکه روی همان علامت‌های کوچک مکث می‌کرد؛ گویی همه احساس می‌کردند پارسا رشته‌ای نامرئی میان این چهار مفهوم پیدا کرده است، اما هنوز نمی‌خواهد نامش را بر زبان بیاورد.
چند لحظه بعد، آخرین علامت نیز کنار عبارت «سرمایه انسانی» نشست. پارسا طبق عادت، بی‌هیچ توضیحی درِ ماژیک را بست، آن را روی لبه تخته گذاشت و به جای خود بازگشت؛ انگار از نظر او کار تمام شده بود، حال آنکه برای دیگران تازه آغاز یک پرسش بود. چهار واژه، چهار علامت یکسان و سکوتی که لحظه‌به‌لحظه سنگین‌تر می‌شد، فضایی ساخته بود که هیچ‌کس دیگر میلی به شکستن آن نداشت.
سرانجام احسان نادری آرام به سوی تخته رفت و چند لحظه فقط به آن خیره ماند؛ نه به واژه‌های «فروش»، «تولید»، «برند» و «سرمایه انسانی»، بلکه به همان علامت‌های کوچک. ناخودآگاه دستش را زیر چانه برد؛ عادتی قدیمی که هر بار ذهنش میان چند ایده به دنبال رابطه‌ای پنهان می‌گشت، بی‌اختیار تکرار می‌شد.
سرانجام سکوت را شکست و گفت: «دکتر ... فکر می‌کنم دیگه حقمون باشه بدونیم این علامت‌ها یعنی چی.»
لبخند محوی بر چهره پارسا نشست؛ لبخندی که بیش از آنکه پاسخ باشد، نشانی از رضایت بود. آرام گفت: «اگر الان توضیحش بدم، دیگه چیزی کشف نکردید؛ فقط حرف من رو شنیدید.» سپس اندکی مکث کرد و افزود: «شما تا اینجا خودتون رسیدید؛ فقط یک قدم دیگه مونده.»
نادری دوباره به تخته نگاه کرد. این بار انگار با صدای بلند فکر می‌کرد. پارسا نیز چیزی نگفت. نگاهش آرام روی چهره تک‌تک اعضای هیات‌مدیره می‌چرخید، درست مانند معلمی که پاسخ را می‌داند اما ترجیح می‌دهد شاگردانش خودشان به آن برسند. وقتی مطمئن شد کسی رشته گمشده را پیدا نکرده است، با صدایی آهسته گفت:
«درباره فروش گفتیم اگر فرصت داشته باشیم، دوباره می‌تونیم بازار بسازیم.» فرهمند بی‌اختیار سر تکان داد.
پارسا ادامه داد: «درباره تولید هم به این نتیجه رسیدیم که اگر زمان داشته باشیم، می‌شه از ظرفیت کارخانه‌های دیگه استفاده کرد.» این بار عظیمی، که تنها دقایقی پیش هنوز دل کندن از کارخانه برایش دشوار بود، خودش حرف او را تأیید کرد.
پارسا نگاهش را به سوی بهراز چرخاند. او بی‌درنگ ادامه داد: «و درباره برند هم گفتیم ساختنش زمان و هزینه می‌خواد، اما دوباره ممکنه.»
در همان لحظه، بی‌آنکه کسی متوجه شود، رشته مشترک تمام جمله‌ها خود را نشان داد. در همه پاسخ‌ها، عبارتی تکرار شده بود که تا آن لحظه کسی به آن توجه نکرده بود: «اگر فرصت داشته باشیم.» انگار همه از آغاز جلسه همین جمله را گفته بودند، اما تازه اکنون صدای مشترک اندیشه‌هایشان را می‌شنیدند.
چند ثانیه بعد، عظیمی که هنوز چشم از تخته برنداشته بود، آهسته گفت: «عجیبه ...»
همه به سوی او برگشتند.
«ما فکر می‌کردیم داریم درباره فروش، تولید و برند حرف می‌زنیم؛ ولی انگار از اول اصلاً بحثمون درباره اینا نبود.»
هیچ‌کس مخالفتی نکرد.
خانم بهراز آرام گفت: «در واقع، هر بار فقط داشتیم به یک سؤال جواب می‌دادیم؛ اینکه اگر هنوز فرصت داشته باشیم، آیا می‌شه دوباره ساختش یا نه.»
فرهمند همان جمله را زیر لب تکرار کرد: «اگر هنوز فرصت داشته باشیم ...»
همین چند واژه کافی بود تا سکوت دوباره بر اتاق حاکم شود؛ اما این بار سکوت، رنگ و بوی دیگری داشت. دیگر سکوتی از سر تردید یا اختلاف نبود، بلکه سکوت کسی بود که احساس می‌کند به حقیقتی نزدیک شده، اما هنوز نام آن را پیدا نکرده است.
احسان نادری آرام به سمت پنجره رفت. چند لحظه به محوطه کارخانه چشم دوخت؛ به جرثقیل‌هایی که آرام حرکت می‌کردند، کامیون‌هایی که در رفت‌وآمد بودند، سوله‌هایی که سال‌ها نماد قدرت این شرکت به شمار می‌رفتند و کارگرانی که هر یک بی‌خبر از بحث‌های طبقه بالا، سرگرم کار خود بودند. سپس برگشت و رو به اعضای هیات‌مدیره گفت: «پس شاید چیزی که واقعاً ارزش داره، خود فروش یا تولید یا برند نباشه.»
نگاهش روی چهره تک‌تک حاضران لغزید و ادامه داد: «شاید ارزشمندترین چیز، اون چیزیه که به ما اجازه می‌ده اگر یکی از این‌ها رو از دست دادیم، دوباره بسازیمش.»
باز هم کسی چیزی نگفت. این بار سکوت، نه از جنس مخالفت، بلکه از جنس نزدیک شدن به پاسخ بود.
دکتر پارسا یک گام به جلو برداشت و بی‌آنکه حتی به تخته نگاه کند، پرسید: «اگر همه این توانایی‌ها، با داشتن فرصت دوباره قابل ساختن باشن ... اون چیزی که اگر از دست بره، دیگه هیچ فرصتی برای ساختن باقی نمی‌ذاره، چیه؟»
پرسش در فضای اتاق معلق ماند. هیچ‌کس برای پاسخ دادن شتابی نداشت.
نادری دوباره به سوی تخته رفت. ماژیک را برداشت، لحظه‌ای مردد ماند، سپس زیر تمام آن واژه‌ها تنها یک کلمه نوشت:
زمان
چند ثانیه گذشت و نگاه‌ها همچنان بر همان کلمه دوخته مانده بود؛ کلمه‌ای که حالا از تمام واژه‌های روی تخته بزرگ‌تر به نظر می‌رسید. دکتر پارسا دوباره سکوت را شکست.
«پس اجازه بدید سؤال رو این بار از زاویه دیگه‌ای مطرح کنم.»
همه نگاهشان را به سوی او برگرداندند.
پارسا گفت: «فرض کنید همین امروز به شما خبر بدن که فروش شرکت از فردا صفر می‌شه و باید همه‌چیز رو از نو بسازید؛ اما یک امتیاز دارید: شش ماه فرصت.»
چهره فرهمند در هم رفت، اما پیش از آنکه چیزی بگوید، پارسا پرسید: «چه کار می‌کنید؟»
فرهمند این بار بی‌درنگ پاسخ داد: «بازارهای جدید پیدا می‌کنیم، محصولاتمون رو بازطراحی می‌کنیم و روی مشتری‌های فعلی بیشتر سرمایه‌گذاری می‌کنیم.»
پارسا فقط سر تکان داد؛ نه تأیید کرد و نه رد. بعد رو به عظیمی کرد و گفت: «حالا فرض کنید کارخانه از بین رفته، اما باز هم شش ماه فرصت دارید.» این بار دیگر اثری از مقاومت در چهره عظیمی دیده نمی‌شد. با آرامش گفت: «همون طور که گفتم، تولید قراردادی، برون‌سپاری و استفاده از ظرفیت خالی کارخانه‌های دیگه. مهم اینه که تولید متوقف نشه.»
پارسا لبخند کوتاهی زد و نگاهش را به سوی بهراز چرخاند.
«فرض کنیم برند از بین رفته؛ اما باز هم شش ماه فرصت دارید.»
بهراز بی‌درنگ پاسخ داد: «اعتماد رو از نو می‌سازیم.»
اتاق دوباره در سکوت فرو رفت؛ سکوتی که این بار دیگر نشانه سردرگمی نبود، بلکه آرام‌آرام حقیقتی را آشکار می‌کرد که تا دقایقی پیش پشت نام فروش، تولید، برند و سرمایه انسانی پنهان مانده بود. اکنون همه می‌دیدند که موضوع اصلی جلسه هیچ‌یک از آن چهار واژه نبود؛ همه آن‌ها تنها صورت‌های مختلف یک دارایی بزرگ‌تر بودند، دارایی‌ای که اگر باقی می‌ماند، همه‌چیز دوباره ساخته می‌شد و اگر از دست می‌رفت، دیگر هیچ فرصتی برای ساختن باقی نمی‌ماند.
پارسا دیگر سؤالی نپرسید. آرام از کنار میز فاصله گرفت و چند قدم به سوی تخته برداشت. ماژیک را برداشت و نوکش را روی همان واژه‌ای گذاشت که چند دقیقه پیش احسان نادری نوشته بود؛ زمان. چند لحظه همان‌جا ایستاد و سکوت کرد؛ نه از سر تردید، بلکه انگار می‌خواست مطمئن شود همه هنوز همراه او هستند و رشته بحث در ذهن هیچ‌کس گم نشده است.
سرانجام با صدایی آرام گفت: «حالا اجازه بدید فقط یک فرض رو عوض کنیم.»
نگاهش آرام روی چهره تک‌تک اعضای هیات‌مدیره چرخید؛ نگاهی که بیشتر شبیه سنجیدن آمادگی ذهن‌ها بود تا جست‌وجوی پاسخ.
«فرض کنید هیچ‌کدوم از اون شش ماه‌ها وجود نداره.»
صدای یکنواخت دستگاه تهویه، تنها صدایی بود که در اتاق می‌پیچید.
پارسا ادامه داد: «نه شش ماه ...»
مکث کوتاهی کرد.
«نه سه ماه ...»
دوباره سکوت.
«فقط سه روز.»
در همان لحظه، انگار وزن اتاق تغییر کرد. سه روز، روی زبان پارسا فقط یک عدد نبود؛ فاصله‌ای بود میان فرصت و حسرت.
راوی:
عجیب است که زمان را همه جهان با یک ساعت و یک تقویم می‌سنجد، اما هیچ‌جا به یک شکل زندگی نمی‌کند. در بسیاری از کشورها، سه روز چیزی بیش از یک آخر هفته نیست؛ فرصتی برای استراحت، سفری کوتاه یا به تعویق انداختن تصمیمی تا صبح شنبه. اما در این سوی جهان، در سرزمینی که هر صبحش ممکن است با خبری تازه آغاز شود، سه روز گاهی برای دگرگون شدن معادلات یک صنعت کافی است. در همین فاصله کوتاه، ممکن است نرخ ارز جهشی تازه را تجربه کند، مسیرهای تجاری بسته شوند، کشتی‌ها ناچار شوند راه دیگری در پیش بگیرند، زنجیره‌های تأمین از هم بپاشند یا قواعد بازی یک بازار از نو نوشته شود. شاید به همین دلیل است که مدیران این جغرافیا، ناچارند تصمیم‌هایی را ظرف هفتادودو ساعت بگیرند که همتایانشان در بسیاری از نقاط جهان برای اندیشیدن به آن، هفته‌ها و گاه ماه‌ها فرصت دارند. در اینجا، زمان نه فقط واحد اندازه‌گیری، که خود یکی از مهم‌ترین متغیرهای کسب‌وکار است؛ سرمایه‌ای که گاهی پیش از آنکه دیده شود، از دست رفته است.
پارسا دوباره رشته سخن را به دست گرفت.
«فرض کنید سه روز دیگه، حساب‌های شرکت دیگه جوابگوی پرداخت‌ها نباشه.»
هیچ‌کس تکان نخورد.
«سه روز دیگه، تأمین‌کننده‌ها ارسال کالا رو متوقف کنن.» پارسا ادامه داد: «سه روز دیگه، حقوق کارکنان هم قابل پرداخت نباشه.» پارسا دوباره به تخته نزدیک شد و نوک ماژیک را روی واژه «برند» گذاشت. «حالا برندتون رو دوباره بسازید.» سکوت. ماژیک روی واژه «فروش» سر خورد. «بازار جدید پیدا کنید.» سپس روی «تولید» ایستاد. «تولید قراردادی راه بندازید.»
پارسا ماژیک را پایین آورد و با لحنی آرام، اما استوار گفت: «مشکل این نیست که نمی‌دونید باید چه کاری انجام بدید.» چند لحظه مکث کرد تا جمله در ذهن همه بنشیند. «مشکل اینه که دیگه وقتی برای انجام دادنش ندارید.»
این جمله دیگر شبیه نتیجه یک بحث نبود؛ بیشتر به حکمی می‌مانست که همه، بی‌آنکه اعتراضی داشته باشند، درستی آن را پذیرفته بودند. اعضای هیات‌مدیره تازه دریافته بودند که فروش، تولید، برند و حتی سرمایه انسانی، تا وقتی معنا دارند که زمان هنوز در کنارشان ایستاده باشد. اگر زمان از دست برود، دانستن بهترین راه‌حل‌ها نیز چیزی را تغییر نخواهد داد.
پارسا آرام پوشه جلسه را بست و رو به احسان نادری کرد.
«فکر می‌کنم امروز، برخلاف همیشه، وقت نوشتن مصوبه نیست.»
چند نفر با تعجب به او نگاه کردند. مگر می‌شد جلسه‌ای به این اهمیت، بی‌مصوبه تمام شود؟
پارسا ادامه داد: «چون هنوز برای تصمیم گرفتن زوده. امروز فقط فهمیدیم سؤال درست چی بوده.»
لبخند کوتاهی بر لب نادری نشست. «درسته.»
بعد نگاهش را به دبیر هیات‌مدیره انداخت و گفت: «صورتجلسه رو این‌طور ثبت کنید.»
دبیر قلمش را آماده کرد.
نادری شمرده و آرام گفت:
«هیات‌مدیره در این جلسه هیچ تصمیم اجرایی اتخاذ نکرد.»
چند نفر سر بلند کردند؛ جمله‌ای چنین کوتاه، برای جلسه‌ای چنین طولانی، عجیب به نظر می‌رسید.
نادری بی‌آنکه مکث کند، ادامه داد:
«از این پس، در ارزیابی هر تصمیم راهبردی، اثر آن بر زمانِ تصمیم‌گیری و تاب‌آوری نقدینگی شرکت، پیش از سایر شاخص‌ها بررسی شود.»
دکتر پارسا لبخند زد؛ لبخندی که این بار از جنس رضایت بود.
«شاید مهم‌ترین مصوبه‌ای که تا امروز داشتیم، همین باشه.»
چند لحظه بعد، صدای عقب کشیده شدن صندلی‌ها در اتاق پیچید؛ همان صدایی که مغز، بی‌آنکه کسی چیزی بگوید، آن را معادل پایان جلسه می‌شناسد. اعضای هیات‌مدیره آرام از جا برخاستند و یکی‌یکی اتاق را ترک کردند. گفت‌وگو تمام شده بود، اما هیچ‌کس احساس نمی‌کرد بحث به پایان رسیده است. هر کس چیزی را با خود می‌برد؛ نه برگه‌ای از صورتجلسه، بلکه پرسشی که احتمالاً تا روزها ذهنش را رها نمی‌کرد.
احسان نادری آخرین نفری بود که در اتاق ماند. در را نبست. فقط چند قدم به سوی تخته رفت و روبه‌روی آن ایستاد.
نگاهش روی همان واژه‌ای ماند که هنوز با ماژیک سیاه در مرکز تخته خودنمایی می‌کرد:
زمان
دستش برای پاک کردن آن بالا نرفت.
لبخند محوی زد؛ گویی بعضی واژه‌ها را نباید پاک کرد، چون جای آن‌ها روی تخته نیست، در ذهن آدم‌هاست.
دفتر یادداشتش را باز کرد. صفحه‌ای تازه را ورق زد و بالای آن نوشت: جلسه بعد.
کمی فکر کرد و زیر عنوان، تنها یک جمله نوشت:
اگر قرار باشد از فردا همه تصمیم‌ها را بر اساس زمان بگیریم، از کجا بفهمیم اطلاعاتی که امروز روبه‌روی ماست، هنوز واقعاً متعلق به امروز است؟
لحظه‌ای به جمله نگاه کرد، دفتر را بست و چراغ اتاق را خاموش کرد.
اتاق در تاریکی فرو رفت؛ اما پرسشی که آن روز روی تخته شکل گرفته بود، تازه روشن شده بود.
