
یادداشت اول
چندی پیش مشغول بررسی چند پروژه مسکونی از دورهها و زمینههای مختلف بودم؛ از مجتمعهای مسکونی معاصر گرفته تا برخی از نمونههای شاخص مسکن در قرن بیستم. با وجود تمام تفاوتهایشان، یک ویژگی مشترک میان همه آنها وجود داشت.تقریباً همهچیز از واحد مسکونی آغاز میشد.
ابتدا واحد طراحی میشد. سپس ساختمان از کنار هم قرار گرفتن واحدها شکل میگرفت. بلوکها از سازماندهی ساختمانها به وجود میآمدند و در نهایت محله و شهر نیز بر اساس همین منطق توسعه پیدا میکردند. گویی واحد مسکونی نه فقط یکی از اجزای معماری، بلکه سلول اولیهای بود که بخش مهمی از نظام مسکن بر پایه آن سازمان یافته است.
این موضوع در نگاه اول چندان عجیب به نظر نمیرسد. سالهاست که درباره کمبود مسکن، تولید مسکن و کیفیت مسکن صحبت میکنیم و تقریباً همیشه منظورمان تعداد یا کیفیت واحدهای مسکونی است. سیاستگذاران واحدهای مسکونی را میشمارند، توسعهدهندگان آنها را تولید میکنند و معماران نیز بخش مهمی از انرژی خود را صرف طراحی گونههای مختلف آن میکنند.
اما هرچه بیشتر به این موضوع فکر میکردم، یک پرسش ساده ذهنم را درگیر میکرد:
چرا واحد مسکونی تا این اندازه بدیهی به نظر میرسد؟
شاید پرسش عجیبی باشد. اما بسیاری از مفروضات مهم معماری دقیقاً از همین جنساند؛ آنقدر طبیعی و تکرارشده که دیگر کمتر موضوع پرسش قرار میگیرند.
جالب آنجاست که اگر به سنت نظری معماری نگاه کنیم، سکونت هرگز صرفاً به یک واحد مسکونی تقلیل پیدا نکرده است. مارتین هایدگر در جستار مشهور «ساختن، سکونت، اندیشیدن» سکونت را نحوهای از بودن در جهان میدانست و نه صرفاً استقرار در یک ساختمان. کریستین نوربرگ-شولتز نیز سالها بعد سکونت را با تجربه مکان، معنا، هویت و رابطه انسان با محیط پیوند زد. در این نگاهها، سکونت چیزی بسیار گستردهتر از یک خانه یا آپارتمان است.
با این حال، میان آنچه معماری درباره سکونت میاندیشد و آنچه برای سازماندهی سکونت به کار میگیرد، فاصلهای قابل توجه وجود دارد.
در عمل، بخش بزرگی از نظام مسکن بر این فرض استوار است که سکونت را میتوان از طریق واحدهای مستقل تعریف، اندازهگیری، برنامهریزی و مدیریت کرد. واحد مسکونی نه فقط یک فضای زیستی، بلکه یک واحد سازماندهی است؛ واحدی که میتوان آن را ثبت کرد، شمارهگذاری کرد، مالک آن را مشخص کرد، برای آن وام تعریف کرد، به آن خدمات رساند و در قالب آمارهای رسمی مورد سنجش قرار داد.
اما آیا این جایگاه همیشه وجود داشته است؟
بخش مهمی از تاریخ سکونت را نمیتوان صرفاً از خلال واحدهای مسکونی مستقل توضیح داد. در بسیاری از جوامع، زندگی روزمره نه در مرزهای یک واحد منفرد، بلکه در شبکهای از روابط خانوادگی، فضاهای اشتراکی، حیاطها، گذرها، محلهها و ساختارهای اجتماعی سازمان مییافت. خانه اهمیت داشت، اما لزوماً همان جایگاهی را نداشت که امروز برای "واحد مسکونی" قائل هستیم.
آنچه امروز بدیهی به نظر میرسد، تا حد زیادی محصول شهر مدرن است. همزمان با گسترش نظامهای ثبت مالکیت، سرشماریهای جمعیتی، برنامهریزی شهری و سیاستهای مسکن، نیاز به واحدهایی قابل شناسایی و قابل مدیریت افزایش یافت. خانوار به یک واحد آماری تبدیل شد و واحد مسکونی نیز به ظرف فضایی این خانوار بدل گردید.
در نتیجه، واحد مسکونی صرفاً یک تیپ ساختمانی یا یک اختراع معماری نبود؛ بلکه حاصل همگرایی مجموعهای از سازوکارهای حقوقی، اقتصادی، مدیریتی و فضایی بود که سکونت را در قالب واحدهای مستقل سازمان دادند.
شاید به همین دلیل است که امروز واحد مسکونی نه فقط یک موضوع طراحی، بلکه یکی از بنیادیترین مفروضات معماری مسکن محسوب میشود.
اما اگر این جایگاه محصول یک روند تاریخی مشخص بوده است، پرسش مهمی مطرح میشود:
آیا واحد مسکونی به این دلیل در مرکز معماری مسکن قرار گرفته که ماهیت سکونت چنین اقتضا میکند، یا به این دلیل که مدرنیته سکونت را از طریق این واحد سازماندهی کرده است؟
شاید پیش از آنکه درباره آینده مسکن صحبت کنیم، لازم باشد ابتدا درباره همین پرسش تأمل کنیم؛ زیرا ممکن است مهمترین مسئله معماری مسکن نه در طراحی گونههای جدید، بلکه در بازاندیشی نسبت میان سکونت و واحدی باشد که بیش از یک قرن آن را نماینده سکونت فرض کردهایم.