در پایان یادداشت پیشین، پرسشی را مطرح کردم که در نگاه اول ساده به نظر میرسد:
اگر "واحد مسکونی" دیگر تنها واحدی نباشد که سکونت در آن سازمان مییابد، پس معماری سکونت را با چه واحدی باید بفهمد؟پاسخ دادن به این پرسش، آسان نیست.
نه به این دلیل که پاسخ آن را نمیدانیم، بلکه چون شاید هنوز پرسش را بهدرستی صورتبندی نکردهایم.
در سالهای اخیر، ادبیات معماری و مطالعات سکونت، تغییرات زندگی معاصر را از زوایای گوناگون بررسی کرده است؛ از زیست چندمکانی و تحرک روزمره گرفته تا دورکاری، فضاهای کار اشتراکی، اقتصاد پلتفرمی و زندگی شبکهای. امروز کمتر کسی تردید دارد که شیوه زندگی بسیاری از انسانها نسبت به یک قرن پیش دگرگون شده است.
اما آیا مسئله فقط این است که انسانها در مکانهای بیشتری زندگی میکنند؟
به نظر میرسد پاسخ، منفی باشد.
آنچه بیش از همه تغییر کرده، صرفاً تعداد مکانهای زندگی نیست؛ بلکه نحوه توزیع کارکردهایی است که زمانی عمدتاً در یک واحد مسکونی متمرکز بودند.
برای بخش بزرگی از قرن بیستم، خانه محل خواب، استراحت، مراقبت، معاشرت خانوادگی و بخش مهمی از زندگی روزمره بود. محل کار، آموزش، خرید یا تفریح نیز هرچند در بیرون از خانه انجام میشد، اما رابطه نسبتاً پایداری با همان محل اقامت داشت. به همین دلیل، مطالعه واحد مسکونی تا حد زیادی به معنای مطالعه سازمان سکونت بود.
امروز، این همپوشانی دیگر به همان اندازه بدیهی نیست.
کار ممکن است میان خانه، فضای کار اشتراکی و محیطهای دیجیتال توزیع شود. آموزش میتواند همزمان در دانشگاه، خانه و بسترهای آنلاین جریان داشته باشد. خرید، خدمات، ارتباطات اجتماعی و حتی برخی اشکال مراقبت، دیگر الزاماً به یک مکان واحد وابسته نیستند.
نکته مهم این نیست که هر یک از این فعالیتها از خانه خارج شدهاند؛ بلکه این است که کارکردهای سکونت دیگر در یک ظرف کالبدی واحد متمرکز نیستند.
اگر این توصیف درست باشد، پرسش تازهای پیش روی معماری قرار میگیرد.
در تمام این سالها، ما بیش از هر چیز درباره کیفیت واحدهای مسکونی بحث کردهایم؛ درباره اندازه، انعطافپذیری، هوشمندی، بهرهوری انرژی یا گونهشناسی آنها. اما شاید پیش از همه این بحثها، لازم باشد پرسش دیگری مطرح شود:
آیا هنوز همان واحدی را مطالعه و طراحی میکنیم که همه کارکردهای سکونت را در خود جای داده بود؟
دقت کنید؛ این پرسش به معنای نفی خانه نیست.
خانه همچنان یکی از بنیادیترین عناصر زندگی انسان است و هیچیک از روندهای معاصر، اهمیت آن را از میان نبردهاند.اما اگر کارکردهای سکونت دیگر میان مکانها، زیرساختها و فضاهای فیزیکی و دیجیتال توزیع شده باشند، آیا میتوان کل سکونت را همچنان از خلال یک واحد مسکونی توضیح داد؟
این، به گمان من، همان نقطهای است که مسئله معماری تغییر میکند.
نه به این دلیل که پاسخهای گذشته نادرست بودهاند، بلکه به این دلیل که شاید موضوعی که باید توضیح دهیم، دیگر همان موضوع گذشته نیست.
اگر چنین باشد، پیش از آنکه به دنبال فرمهای جدید خانه باشیم، باید یک پرسش بنیادیتر را روشن کنیم:
واحد مناسب برای فهم سکونت معاصر چیست؟...