یکی از ویژگیهای هر پارادایم این است که پس از مدتی، خود را طبیعی و بدیهی جلوه میدهد. آنقدر طبیعی که دیگر کمتر کسی درباره آن پرسش میکند.
به گمان من، "واحد مسکونی" نیز امروز چنین جایگاهی پیدا کرده است. در معماری، برنامهریزی شهری و سیاستگذاری عمومی، تقریباً همهچیز از واحد مسکونی آغاز میشود؛ گویی سکونت ذاتاً باید از خلال یک واحد مستقل فهمیده، طراحی و سازماندهی شود. اما آیا این واقعاً ماهیت سکونت است، یا نتیجه یک انتخاب تاریخی؟
در یادداشت قبل پرسیدم که آیا واحد مسکونی هنوز واحد بنیادین سازماندهی سکونت است. اما پیش از پاسخ دادن به این پرسش، باید پرسش بنیادیتری مطرح کنیم:
واحد مسکونی اساساً چگونه به واحد بنیادین سازماندهی سکونت تبدیل شد؟
اهمیت این پرسش در آن است که اگر جایگاه کنونی واحد مسکونی محصول یک روند تاریخی باشد، دیگر نمیتوان آن را حقیقتی ذاتی درباره سکونت دانست؛ بلکه باید آن را یکی از شیوههای ممکن سازماندهی سکونت تلقی کرد.
تاریخ سکونت نیز دقیقاً همین را نشان میدهد.
در بخش بزرگی از تاریخ، سکونت حول یک واحد مستقل سازماندهی نمیشد. خانه وجود داشت و بیتردید یکی از مهمترین عناصر سکونت بود، اما سکونت در مرزهای خانه پایان نمییافت. حیاط، کارگاه، کوچه، میدان، بازار، محله، پیوندهای خویشاوندی و نهادهای اجتماعی، همگی در شکلگیری زندگی روزمره نقش داشتند. سکونت از خلال شبکهای از روابط فضایی، اجتماعی و اقتصادی تحقق پیدا میکرد و خانه تنها یکی از گرههای این شبکه بود، نه واحد بنیادین آن.
بنابراین مسئله این نیست که خانه در گذشته وجود نداشت؛ مسئله این است که معماری و جامعه، سکونت را الزاماً از خانه آغاز نمیکردند.
پس چه شد که امروز تقریباً همه نظامهای طراحی، برنامهریزی و حکمرانی، سکونت را از واحد مسکونی آغاز میکنند؟
پاسخ را باید در تحولات دوران مدرن جستوجو کرد. از قرن نوزدهم به بعد، با شکلگیری دولت مدرن، گسترش نظام ثبت مالکیت، سرشماریهای ملی، برنامهریزی شهری و سیاستهای عمومی مسکن، سکونت به موضوعی برای مدیریت و حکمرانی تبدیل شد. برای مدیریت جمعیت، اخذ مالیات، ثبت مالکیت، ارائه خدمات و برنامهریزی شهرها، لازم بود سکونت به واحدهایی تبدیل شود که قابل شناسایی، قابل شمارش و قابل مدیریت باشند.
در این فرآیند، خانوار به یک واحد آماری تبدیل شد و واحد مسکونی به ظرف کالبدی آن. بهتدریج رابطهای تثبیت شد که هنوز نیز بخش بزرگی از نظام مسکن بر آن استوار است: یک خانوار، یک آدرس، یک ملک، یک واحد مسکونی.
نکته مهم اینجاست که واحد مسکونی نه لزوماً به این دلیل که کاملترین شکل سکونت بود، بلکه به این دلیل که مناسبترین واحد برای سازماندهی، مدیریت و برنامهریزی سکونت بود، به جایگاه کنونی خود رسید.
معماری نیز در همین چارچوب رشد کرد. معماری واحد مسکونی را ابداع نکرد، اما آن را به واحد اصلی اندیشیدن، طراحی و سازماندهی سکونت تبدیل کرد. گونهشناسیهای مسکن، استانداردهای طراحی، ضوابط شهرسازی و حتی شیوه آموزش معماری، همگی بر این پیشفرض استوار شدند که سکونت باید از مقیاس واحد مسکونی آغاز شود.
اینجاست که یک تمایز مهم آشکار میشود.
بخش بزرگی از معماری معاصر، مسئله خود را طراحی واحدهای مسکونی بهتر قرار داده است، نه پرسش از خودِ واحدی که سکونت بر اساس آن سازماندهی میشود. گویی واحد مسکونی همواره بدیهی بوده و تنها کیفیت طراحی آن محل بحث است. اما اگر این واحد خود محصول شرایط تاریخی خاصی باشد، شاید امروز پیش از طراحی دوباره آن، لازم باشد خودِ این پیشفرض را دوباره مورد پرسش قرار دهیم.
این به معنای انکار اهمیت خانه نیست. خانه همچنان یکی از مهمترین عناصر سکونت است. اما میان "اهمیت خانه" و "واحد بنیادین سازماندهی سکونت بودنِ خانه" تفاوتی اساسی وجود دارد. اولی به تجربه زیستن مربوط است؛ دومی به منطق سازماندهی معماری، برنامهریزی و حکمرانی.
اگر سکونت امروز بیش از گذشته در شبکهای از مکانها، روابط، زیرساختها و تجربههای پراکنده شکل میگیرد، آیا هنوز منطقی است که پارادایم مسلط معماری، آن را تنها از خلال یک واحد منفرد سازماندهی کند؟
شاید بحران امروز معماری سکونت، پیش از آنکه بحران طراحی واحدهای مسکونی باشد، بحران خودِ واحد بنیادین سازماندهی سکونت باشد؛ واحدی که بیش از یک قرن، مبنای اندیشیدن، طراحی و برنامهریزی قرار گرفته، بیآنکه خود به موضوع پرسش تبدیل شود.
اگر چنین باشد، پرسش آینده معماری دیگر صرفاً این نخواهد بود که "چه نوع واحد مسکونی باید طراحی کنیم؟" بلکه این خواهد بود که در شرایط جدید، واحد بنیادین سازماندهی سکونت چه میتواند باشد؟
به گمان من، این همان پرسشی است که معماری امروز ناگزیر است دوباره با آن روبهرو شود؛ پرسشی که در یادداشت بعدی، از زاویه تحولات معاصر و دگرگونی شیوههای زندگی، آن را دنبال خواهم کرد.