در شش یادداشت گذشته تلاش کردم نشان دهم که مسئله امروز معماری، صرفاً ظهور گونههای جدید زندگی یا تغییر شکل خانه نیست. مسئله در سطحی بنیادیتر قرار دارد؛ در مدلی که معماری برای مشاهده، تحلیل و سازماندهی سکونت به کار میگیرد.
اگر بپذیریم که مدل مبتنی بر "واحد مسکونی" دیگر برای توضیح همه ابعاد سکونت معاصر کفایت نمیکند، پرسش بعدی دیگر این نیست که چه مدلی را باید جایگزین آن کرد. پیش از هر پیشنهادی، باید بدانیم هر مدل جایگزین، اصولاً قرار است چه مسئلهای را حل کند.
این پرسش را نمیتوان صرفاً از تأملات نظری پاسخ داد. معیارهای یک مدل جدید باید از دل همان تحولاتی استخراج شوند که طی دو دهه اخیر موضوع پژوهش در معماری، جغرافیای انسانی، مطالعات مسکن، مطالعات تحرک و فناوریهای دیجیتال بودهاند.
برای مثال، پژوهشهای مربوط به زیست چندمکانی (Multilocal Living)، بهویژه آثار Peter Weichhart و Nina Hilti، نشان میدهند که برای بخش روبهرشدی از جامعه، سکونت دیگر به یک محل اقامت واحد محدود نیست. زندگی روزمره میان چند مکان سازمان مییابد؛ مکانهایی که هر یک بخشی از کارکردها، روابط و تجربه سکونت را بر عهده دارند. اگر چنین باشد، مدلی که همچنان تنها یک واحد فضایی منفرد را موضوع تحلیل خود قرار دهد، ناگزیر بخشی از واقعیت را نادیده خواهد گرفت.
همین وضعیت را میتوان در مطالعات جغرافیای زمان (Time Geography) مشاهده کرد. Torsten Hägerstrand نشان داد که زندگی انسان صرفاً در فضا سازمان نمییابد؛ زمان نیز بخشی از ساختار سکونت است. آنچه اهمیت دارد، فقط محل استقرار افراد نیست، بلکه توالی حضور، جابهجایی و ارتباط میان مکانها در طول زمان است. بنابراین، مدلی که صرفاً آرایش فضایی را ببیند، اما سازمان زمانی سکونت را نادیده بگیرد، تنها بخشی از مسئله را توضیح خواهد داد.
از سوی دیگر، Manuel Castells در نظریه "جامعه شبکهای" استدلال میکند که در جامعه معاصر، شبکهها و جریانها بیش از گذشته در سازمان زندگی نقش دارند. در چنین شرایطی، بسیاری از مکانها نه بهواسطه ویژگیهای مستقل خود، بلکه از طریق روابطی که با سایر مکانها برقرار میکنند معنا پیدا میکنند. اگر این تحلیل را بپذیریم، آنچه باید موضوع مشاهده معماری قرار گیرد، صرفاً ساختمانها نیستند، بلکه شبکه روابطی است که آنها را به یکدیگر پیوند میدهد.
تحولات ناشی از کار ترکیبی (Hybrid Work)، اقتصاد پلتفرمی و زیرساختهای دیجیتال نیز همین جهتگیری را تقویت میکنند. پژوهشهای این حوزه نشان میدهند که فعالیتهایی مانند کار، آموزش، خرید، تعاملات اجتماعی و حتی دریافت خدمات، دیگر الزاماً در یک مکان ثابت متمرکز نیستند، بلکه میان مکانهای مختلف توزیع شدهاند. در نتیجه، سکونت را نمیتوان صرفاً از خلال تحلیل یک فضای منفرد فهمید؛ زیرا بخش مهمی از آن بیرون از مرزهای همان فضا سازمان مییابد.
در سنت نظری معماری نیز نشانههایی از این تغییر نگاه را میتوان به وصوح مشاهده کرد که خوشبختانه زمینه فکری طراحی بسیاری از معماران و دفاتر طراحی را با خود همسو کرده است . Christopher Alexander در کتاب A Pattern Language مسئله معماری را نه از فرم ساختمان، بلکه از الگوهای زندگی آغاز میکند. در این رویکرد، فرم زمانی معنا پیدا میکند که بتواند از الگوهای زندگی پشتیبانی کند؛ نه آنکه خود، نقطه آغاز تحلیل باشد.
اگر این جریانهای پژوهشی را در کنار یکدیگر قرار دهیم، نتیجه مشترکی آشکار میشود. آنچه در حال تغییر است، صرفاً شکل خانه یا شیوه استفاده از آن نیست؛ بلکه خودِ واقعیتی است که معماری باید آن را مشاهده و تبیین کند. سکونت امروز بیش از گذشته در شبکهای از مکانها، زمانها، فعالیتها، روابط و زیرساختها سازمان مییابد و هر مدلی که بخواهد آن را توضیح دهد، ناگزیر باید بتواند این شبکه را بهمثابه یک کل ببیند، نه صرفاً مجموعهای از اجزای مستقل.
در اینجا مسئله انتخاب میان "خانه" یا "غیرخانه" نیست. مسئله این است که آیا واحد تحلیل معماری هنوز میتواند یک واحد فضایی منفرد باشد، یا آنکه خودِ موضوع تحلیل نیز باید متناسب با دگرگونیهای سکونت بازتعریف شود.به همین دلیل، هر مدل جدید برای فهم سکونت، ناگزیر است دستکم بتواند چهار چیز را همزمان توضیح دهد:
چگونگی سازمانیافتن روابط میان مکانها، نه فقط ویژگیهای هر مکان بهتنهایی.
سازمان زمانی سکونت، نه فقط آرایش فضایی آن.
توزیع فعالیتها و کارکردها میان مکانهای مختلف، نه تمرکز آنها در یک واحد منفرد.
نقش زیرساختها و شبکههای فیزیکی و دیجیتال در شکلگیری تجربه سکونت.
اینها ویژگیهایی نیستند که بتوان به دلخواه برای یک مدل جدید برشمرد. هر یک، پاسخی به بخشی از واقعیتی است که پژوهشهای معاصر طی سالهای اخیر آشکار کردهاند.در نتیجه، مسئله امروز معماری صرفاً طراحی خانهای بهتر نیست؛ ساختن مدلی است که بتواند این واقعیت پیچیده را بهعنوان یک کل مشاهده و تبیین کند.
اکنون میتوان پرسش را یک گام دقیقتر مطرح کرد.
اگر چنین مدلی باید روابط، زمان، فعالیت و شبکهها را همزمان ببیند، واحد تحلیل معماری چه میتواند باشد؟
به همین دلیل، به نظر میرسد پرسش اصلی معماری امروز این نیست که چه نوع واحد مسکونی باید طراحی کنیم؛ بلکه این است که برای فهم و سازماندهی سکونت معاصر، اساساً چه واحدی باید موضوع تحلیل و طراحی قرار گیرد؟
شاید این همان نقطهای باشد که مسیر پژوهش، از نقد پارادایم موجود، به ساختن یک چارچوب نظری جدید تغییر جهت میدهد. و شاید پیش از آنکه بتوان درباره شکل معماری آینده سخن گفت، لازم باشد نخست درباره واحدی که معماری از خلال آن به سکونت میاندیشد، دوباره تصمیم بگیریم.