
عناصر داستان کوتاه
هر داستان کوتاه متشکل از بخشهایی است که ساختمان آن را شکل میدهند. هر کدام از این عناصر نقش کاربردی در این سازه دارند و نبود یا پرداخت نادرستشان میتواند به کلیت داستان لطمه بزند. هر یک از این عناصر انواع، زیرمجموعهها و ریزهکاریهای متفاوتی دارند که در کتابهای مختلف داستاننویسی به آنها پرداخته شده است. عناصری که در زیر آمدهاند، مهمترین عناصر داستان کوتاهاند که البته در نگارش داستانهای مدرن ممکن است نقش و کاراییشان جنس دیگری به خود گرفته باشد.
موضوع:
موضوع داستان مفهومی است که داستان دربارهی آن نوشته میشود. موضوع را نویسنده در پیرنگ (طرح) نمایان کرده و خواننده با خواندن داستان به آن پی میبرد. موضوع به لحاظ ساختاری مانند پیکری است که اندامها و رویدادهای داستان مستقیم یا غیرمستقیم به آن مربوط میشوند. موضوع داستان «اندوه» چخوف مرگ فرزند است یا موضوع داستان «گردنبند» موپاسان امانتی است که به ضرر میرسد. در داستان کوتاه اغلب یک موضوع اصلی وجود دارد که داستان حول آن گسترش پیدا میکند.
درونمایه:
درونمایه یا مضمون دیدگاهی است که از خواندن داستان دریافت میشود. داستان کوتاه باید درونمایهی واحدی داشته باشد که هماهنگکنندهی سایر عناصر محسوب شود. جمال میرصادقی در تعریف درونمایه مینویسد: «درونمایه، مضمون یا تم، فکر اصلی و مسلط هر اثر ادبی است.» به بیانی دیگر، درونمایه را به عنوان فکر و اندیشهی حاکمی تعریف کردهاند که نویسنده در داستان اعمال میکند و تشخیص درونمایه در یک داستان کوتاه پیچیده است. نویسندگان غالباً ترجیح میدهند که درونمایه را واضح به خواننده تحمیل نکنند و خواننده باید با خواندن داستان درونمایه را درک کند.
پیرنگ:
پیرنگ، طرح یا پِلات، چارچوب هر داستان است با تکیه بر روابط علّی و معلولی. در طرح، خطوط اصلی داستان به گونهای مرتبط و فشرده و بر اساس منطق سببیت روایت میشوند. توجه به این نکته که طرح و خلاصهی داستان با هم فرق دارند، ضروری است. در خلاصه داستان هدف نقل موجز و اجمالیِ داستان است در حالی که طرح، روایت نقشه (اسکلت) داستان با تأکید بر سببیت داستان شکل گستردهی طرحی است که نویسنده پیش از آفرینش داستان آن را ذهنی یا مکتوب طراحی کرده.
ادوارد مورگان فوستر مثال میزند که «سلطان درگذشت و سپس ملکه مرد.» داستان است اما «سلطان درگذشت و پس از چندی ملکه از اندوه بسیار درگذشت.» طرح است. ساختارِ طرح شامل شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطهی اوج، گرهگشایی، پایان است.
ویژگیهای یک طرح:
- زمان طرح همیشه زمان حال است.
- طرح همیشه به صورت سوم شخص نوشته میشود.
- وقایع با رعایت توالیِ زمان مرتب میشوند.
- عدم توجه به جزئیات.
توضیحات بیشتر در مورد عناصر زاویهدید، شخصیت و شخصیتپردازی، زمان، مکان و صحنهپردازی، کشمکش، گفتوگو، لحن، فضا، زبان و نثر را اینجا بخوانید.