
ولفگانگ بورشرت، نابغهيی انكار ناشدني در جهان داستان است؛ گرچه تعداد داستانهايي كه از خود به جا گذاشته چندان چشمگير و زياد نيست اما همين تعداد كم، در پهنه ادبيات آلمان، شبيه الماسي بزرگ ميدرخشند. بورشرت تنها 26 سال زندگي كرد. زندگياش شبيه نواي كشيدن ارهيي با دندانههای ساييده شده بر تنه درختی جوان بود؛ زندگيای غمانگيز، كوتاه و دردناك، لبريز از دومينوهای بدبختی. او در سال 1921 (1300 ه. ش) بهدنيا آمد. به كتابفروشی پرداخت و در 1941 به جبهه شرق (روسيه) اعزام شد و در جريان جنگ تا حد مرگ زخمی شد. پس از آن به دلايل سياسی، ظاهراً به دليل نوشتههای سياسی و همچنين به سخره گرفتن هيتلر و تضعيف روحيه نبرد در همقطارانش به اعدام محكوم شد. اما اعدامش به دليل كم بودن سنش، به خدمت در خط مقدم تخفيف يافت ولی بيماری و زخمهايش مجال جنگ را به او نداد و معاف شد. پس از آن سرنوشت باز هم با او سر ناسازگاری برداشت و پس از مدتی دوباره به دلايل سياسی دستگير شد و باز به خط مقدم اعزام شد. او در سال 1945 از جنگ با جسمی بيمار و روحی تكيده و ويران به زادگاهش بازگشت. دو سال تا زمان مرگش زمان داشت. دو سالی كه طی آن با نوشتن مداوم از تجربههای نادر و جانكاهش، چرخ دندههای ادبيات آلمانی را به چرخش واداشت. او از رنجها، زخمها، بی خانمانی ها، مرگ، بمباران و در كل از جنگ و تبعات آن می نوشت. داستانهای بورشرت هرگز به جنگ به صورت مستقيم اشاره نمی كنند بلكه اغلب تبعات و اثرات جنگ بر مردمی عادی را كه در شهر ساكن هستند نشانه می گيرد. داستانهای نان، ساعت آشپزخانه و نمايشنامه بيرون آنسوی در. بورشرت 26 سال (1947، 1326 ه. ش) بيشتر زندگی نكرد اما بی گمان داستانهای كوتاهش تلنگری عظيم بر ادبيات آلمان و ادبيات جهان زد. بورشرت بدون شك مصداق همان تمثيل كافكاست: «سايه تيغه آخته مرگ هميشه بر سر اوست».
داستان «موشهای صحرايی هم شبها می خوابند» را در يك نشست می توان خواند و تمام كرد اما زخمی كه اين داستان چهار صفحهيی بر روح خواننده و مخاطب می زند هرگز التيام نمی يابد. روايت با توصيف كوتاهی از ديوار فروريختهيی آغاز می شود. اين ديوار تنها شئی ايستاده يا عمود در دشت و در نتيجه در منظر ماست و ذهن خواننده را به خود جذب می كند؛ شبيه فانوسی در تاريكی مطلق. فضا از غروب خورشيد آغاز ميشود و اين توصيف: «از ميان حفره پنجرهيی بر ديواری تك و تنها توی دشت، سرخی آفتاب دم غروب پيدا بود... » مدلولهای سرما، تاريكی و وحشت را با خود همراه دارد. منظر يا زاويه ديد داستان، دانای كل است اما دانای كل محدود به دو شخصيت موجود در داستان. در داستان دو شخصيت بيشتر نداريم كه هر دو پا به پای هم پيش می روند، داستان در آغاز روايتگر پسرك است اما در نهايت به توصيف مرد ختم می شود. يورگن، پسركی كه در كنار ويرانههای خانهشان بر زمين دراز كشيده تا نگهبان جسد برادر كوچكترش باشد و مردي كه پاهايی بهشدت پرانتزی دارد؛ يورگن از بين آن پاها دنيايی را كه در پس سر مرد است، میبيند و توصيف می كند.
دو شخصيت ديگر در اين داستان هستند كه به نوعی تعادل را در داستان بر هم می زنند و پايگانهای داستانی را می سازند. دو شخصيت كه پا به پای يورگن و مرد در داستان به پيش می تازند و حتی در بعضی جاها از شخصيتهای اصلی پيشی می گيرند، معلم يورگن و برادر كوچكش. برادر كوچك كه در زير آوار مانده، هسته اصلی داستان است. همهچيز بر گرد او تنيده می شود و پايگان اصلی داستان، مرگ اوست چون اگر مرگ او اتفاق نمی افتاد داستانی در كار نبود.
زمان جنگ است و بمباران خانه خانواده يورگن را تخريب كرده. برادر كوچكتر در زير آوار مانده و حالا يورگن بنا به حرف معلمش كه موشهای صحرايی مردهها را می خورند، در كنار ويرانههای خانه سابقشان، با چوبی در دست دراز كشيده و كشيك ميدهد تا مانع حمله موشهای صحرايی به ويرانههای خانه بشود. در هنگام كشيك دادنش، مردی از آنجا می گذرد. مردی كه از بين پاهايش پرتو سرخفام خورشيد را می توان ديد و پرورشدهنده خرگوش است. او در گفتوگويی با يورگن به او می گويد كه شبها موشهای صحرايی می خوابند و يورگن می تواند با خيالی آسوده شبها به خانهاش برود و استراحت كند. داستان در يك برش تمام می شود. شبيه تئاتر يا نمايشنامهيی در يك صحنه. پرده بالا ميرود، خرابهيی و پسركي كه آن سوتر خوابيده. مردی می آيد، چند كلمهيی حرف می زنند و مرد می رود و پرده فرو می افتد و ديگر هيچ. اما داستان پس از اين است كه در ذهن خوانندهزاده می شود و به حيات ابدی اش ادامه می دهد. می توان وحشت نازی ها را از نوشتههای بورشرت با خواندن اين داستان حس كرد. داستان، به دردناكترين شكل ممكن، جنگی را كه فاشيزم مقدس می شمرد به باد انتقاد می گيرد. داستان ظاهری آن چنان ساده و بی پيرايه دارد كه انگار هرگز اتفاقی نيفتاده اما همهچيز در سطح، پايان نمی پذيرد. داستان دارای چندين و چند بعد است، شبيه نور سفيد كه بر منشوری تابيده و از آن سو رشتههای چند رنگ نور منشعب شدهاند. داستان از اين منظر نور سفيد است اما در سطح مدلولی و در سفيد خوانی بر هر نقدی منطبق است. نقد روانشناسانه؛ ميتوان مرد را همان پيرمرد ريش سرخ يا راهنما در روياهای تفسير شده توسط يونگ به حساب آورد، مردی دانا و متين كه تعادل را با خود به ناخودآگاه و خودآگاه پسرك به ارمغان می آورد. همچنين می توان نقد طبقاتی (ماركسيستی) را بر آن منطبق دانست، طبقات حاكم (بورژوازی) كه در قصرهای امن خود به دنبال جنگند تا بر ثروت و قدرت خويش بيفزايند و طبقات زير دست (پرولتاريا) كه جز له شدن در چرخ دندههای مهيب جنگ و استثمار، بهرهيی ندارند. نوشتههای بورشرت از اين منظر، نوشتههای ضد طبقاتي لقب می گيرند.
داستان بی شك در نقدهايی چون نقد فرماليستی يا زيبايی شناسانه، نقد تاريخی و اجتماعی، نقد فلسفی و... نيز به خوبی جای می گيرد. اما بر هر داستانی يكی از انواع نقد خوشتر می نشيند. می توان نقد اجتماعی را بر اين داستان منطبقتر دانست، همان وحشتی كه نازی ها از نوشتههای بورشرت داشتند. پسركی دلتنگ از دست دادن برادر خويش و برای جبران از دست دادن برادر خويش در ناخودآگاهش، دست به عملی (عملی بيمارگونه حتی) می زند، او قصد می كند شبانه روز از جسد برادر كوچكش كه حتی از زير آوارها ديده هم نمی شود مراقبت و نگهداری كند. اين وسواس را كسي به جان پسرك انداخته كه به نوعی تريبون و شيپور حاكميت است، معلم. او با صادر كردن فلسفهيی بی بنيان و حرفی نابخردانه ذهن پسرك را آنچنان مشوش ميكند كه وادارش می كند به كشيك كشيدن شبانه روزی در كنار ويرانههايی كه زيرشان جسد برادر كوچكتر در حال پوسيدن است. معلم در خوانش دوم بدل می شود به انساني سياه و نابخرد. اما در اين سو، مردي كه پاهايی معلول و جسمی ظاهراً ناتوان دارد تعادل را به ذهن پسرك باز می گرداند. او با حرفهای پسرك متوجه عمق فاجعهيی ميشود كه در خانواده پسرك با مرگ كوچكترين عضو خانواده به وجود آمده و تصميم ميگيرد رسالتش را به بهترين صورت به اتمام برساند و آرامش را به خانواده آنها بازگرداند.
جذابيت و شاهوارگی داستان در اين نكته است، داستان با غروب خورشيد آغاز می شود (تاريكی و سياهی و سرما و وحشت) اما عجيب اينكه در پايان داستان نوری سرخ بر همه جا می گسترد و خواننده همراه با يورگن، شادی عجيب و دردآلودی در وجودش حس می كند. خرگوشها، جانورانی كه با دلالتهايی چون كوچكی، مظلوميت، زيبايی، نرمی و گرمی در تقابل با سرما و وحشت و تاريكی قرار می گيرند و پيام آور مهر و عطوفت هستند. مرد نيز با هديه كردن خرگوشي به يورگن مهر و محبت را به خانواده آنها ميآورد.
موشهاي صحرايي پيام آور جنگ و وحشت و ويراني هستند، بعيد نيست سانسوركنندگان آلمان نازي، در نوشتههاي بورشرت منظور او را از موشهاي صحرايي اشاره به سربازان فدايي نازي و هيتلر دانسته باشند. موشهاي صحرايي كه باعث وحشت و نا آرامي پسرك شدهاند، حالا با وارد شدن خرگوشها اندك اندك محو ميشوند و روان پسرك آسوده ميشود. مرد نوعي تعادلِ در روان را به پسرك هديه ميدهد. مرد با آن سخنان حكيمانه اما در عين حال ساده و شيرينش، شبيه روياست، رويايي كه پسرك ديده. مرد ميداند كه خانواده يورگن با از دست دادن پسركشان در غم و ماتم فرو افتادهاند و براي همين شب هنگام مهمان آنها ميشود تا مرهمي بر زخمشان باشد. بيشك، وجود اين مرد، به مانند خورشيدي سرخ فام، ژانر داستان را از ژانر گوتيك و وحشت بدر آورده. داستان با آن آغاز توفنده و انفجاري و با آن پيشرفت و فضاسازي تنه به تنه داستانهاي گوتيك ميزند اما با ظاهر شدن اين مرد كه پرورنده خرگوشهاست و قلبي چنين رئوف دارد، داستان به نور و روشنايي ختم ميشود.
و در پايان، كارهای بورشرت به گمانم در ژانر سينما ما به ازايی دارند، كارهای سِر چارلز اسپنسر چاپلين. همان داستانهاي غمناك اما طنازی كه در ساز و كار بورشرت به چشم می خورد می توان در كارهای چارلي چاپلين هم ديد. گرسنگی، دربدری، بی خانمانی، ماتم، سرما و ويرانی، پلهای فيلمهای كمدی چارلي چاپلين هستند و همين عناصر استخوانبندی كارهای بورشرت. مرد سبد به دست در «موشهای صحرايی هم شبها می خوابند» با آن طرز راه رفتنش و طرز لباس پوشيدن و حرف زدنش شباهت غريبی به خود چارلز اسپنسر چاپلين دارد. شايد هموست كه در داستان بورشرت ظاهر شده. بورشرت، نويسندهيی با عمر دو سال اما تاثيرگذاری هزار و يك قرن و حتی فراتر.
به قلم روحالله كاملي
روزنامه اعتماد