این مقاله با حمایت مجموعه آروباس تهیه شده است.
برای دسترسی به مطالب تکمیلی، به‌روزرسانی‌ها و حمایت از فعالیت‌های پژوهشی، از صفحه Patreon من دیدن کنید.
پس از افزایش تنش اخیر میان تهران و واشنگتن (پس از هفتم جولای ۲۰۲۶)، تحلیلهایی در برخی محافل سیاسی ایران در گردش است مبنی بر اینکه این افزایش تنش نه محصول تفسیر یک‌جانبه و شاذ آمریکا از بند ۵ یادداشت تفاهم اسلام‌آباد، بلکه نتیجهٔ «ماجراجویی» برخی جناح‌های تندرو ایرانی بوده است. این مقاله با اتکا به داده‌های بازار انرژی، شاخص‌های ریسک ژئوپولتیک و متن رسمی شکایات ایران به سازمان ملل نشان می‌دهد که این روایت نه‌تنها نادرست، بلکه وارونه است: در ماه‌های منتهی به تشدید اخیر تنش، رفتار ایران خصوصا پس از امضای توافق اسلام آباد عملا در جهت کاهش تنش بوده، در حالی‌که این اسرائیل و ایالات متحده بودند که به‌صورت مکرر آتش‌بس را نقض کرده‌اند.
شاخص ریسک ژئوپولتیک (GPR)، که بازتاب تنشهای ژئوپولتیک را در رسانه‌ها، بازارهای مالی و محافل تحلیلی جهان مدل کرده و منعکس می‌کند، ابزار مناسبی برای محک زدن این ادعاست. در دورهٔ جنگ ایران و آمریکا (از ۲۸ فوریه تا آتش‌بس آوریل)، ایران با حفظ سطح بالای تنش ژئوپولتیک در منطقه — شاخصی که بارها به اعداد بالای ۴۰۰ و حتی ۵۰۰ رسید — موفقیت نسبی خود را تضمین کرد؛ چرا که بازارهای مالی همواره از احتمال گسترش افقی جنگ به مناطق نفت‌خیز می‌هراسیدند.
اما پس از آتش‌بس آوریل، این شاخص به‌سرعت و پیوسته کاهش یافت، تا جایی که در ۶ ژوئن به رقم ناچیز ۳۶ رسید. در پنجم ژوئیه — یعنی درست پیش از آغاز تشدید اخیر تنش — GPR در پایین‌ترین سطح خود از آغاز جنگ قرار داشت. این روند دقیقاً نقطهٔ مقابل ادعای «ماجراجویی ایران» است: اگر رفتار ایران واقعاً تحریک‌آمیز بود، بازارها و تحلیل‌گران جهانی می‌بایست آن را در قالب جهش شاخص ریسک منعکس می‌کردند، نه کاهش پیوستهٔ آن.
سفیر و نمایندهٔ دائم ایران در سازمان ملل، امیرسعید ایروانی، در نامه‌ای مفصل به دبیرکل و رئیس دورهٔ شورای امنیت، ۴۲ مورد نقض یادداشت تفاهم اسلام‌آباد توسط ایالات متحده و اسرائیل را فهرست کرده است. به گفتهٔ ایروانی، واشنگتن تقریباً بلافاصله پس از امضای سند، به‌طور نظام‌مند به تعهدات خود عمل نکرد و «ایالات متحده متجاوز است، نه قربانی».
در دو هفتهٔ نخست، سهم عمدهٔ این نقض‌ها به حملات اسرائیل به لبنان مربوط می‌شود. بر اساس گزارش‌های خبری، تنها در ۱۸ ژوئن — یک روز پس از امضای توافق — ارتش اسرائیل ۸۰ حمله به لبنان انجام داد؛ الجزیره نیز شمار حملات دو روز بعد را بیش از ۱۰۰ مورد برآورد کرده است. با احتساب مجموع ۴۹۲ مورد نقض آتش‌بس توسط اسرائیل تا دوم ژوئیه که در نامهٔ ایروانی ثبت شده، می‌توان تخمین زد که تنها در فاصلهٔ ۱۷ تا ۲۱ ژوئن نزدیک به ۲۵۰ نقض رخ داده است.
نکتهٔ کلیدی در این میان، الگوی رفتاری ایران در برابر این نقض‌های «تدریجی» است — الگویی که همواره نقطه‌ضعف راهبردی تهران بوده: در برابر تشدید تدریجی، ایران معمولاً واکنشی متناسب یا بازدارنده نشان نمی‌دهد، تا آنکه یک نقطهٔ انفجار فرا برسد.
در برابر تشدید تنش اسرائیل در لبنان، ایران با اعلام احتمال بستن تنگهٔ هرمز واکنش نشان داد؛ اقدامی که فشار واشنگتن بر تل‌آویو برای مهار تنش را افزایش داد و به‌طور موقت روند تشدید دفعی را کنترل کرد. با این حال، تهران نتوانست یا نخواست معادله‌ای برای بازداشتن اسرائیل و آمریکا از تشدید تدریجی طراحی کند. نتیجه آنکه، به‌رغم نقض‌های مکرر و درگیری در تنگهٔ هرمز، قیمت نفت تا ۶ ژوئیه — همان روزی که GPR در پایین‌ترین سطح خود قرار داشت — روندی نزولی داشت. این همبستگی میان کاهش GPR و کاهش قیمت نفت، خود گواهی است بر عدم تمایل ایران به گسترش افقی بحران.
در همین بازه، فهرست تهدیدهای ثبت‌شده در نامهٔ ایروانی نشان‌دهندهٔ سطحی از خصومت کلامی و عملیاتی از سوی مقامات آمریکایی و اسرائیلی است که به‌ندرت در روابط دو کشور رسمی سابقه داشته: از اظهارات وزیر دفاع اسرائیل، اسرائیل کاتص، مبنی بر «نشان‌گذاری برای مرگ» رهبر ایران، تا تهدیدهای رئیس‌جمهور آمریکا و ادعای پایان موجودیت جمهوری اسلامی، و استقرار گروه آماده آبی-خاکی ناو USS Boxer در منطقه در پایان ژوئن. با این همه، نه شاخص GPR و نه قیمت نفت، هیچ‌کدام واکنش تشدیدی از جانب ایران را ثبت نکردند.
توضیح این رفتار را باید در شاخصی به نام «شاخص فشار» (Pressure Index) جست‌وجو کرد که رفتار تدافعی یا تهاجمی رئیس‌جمهور آمریکا را تابعی از انتظارات تورمی، عملکرد بازار سهام، بازدهی اوراق قرضه و محبوبیت عمومی او می‌داند. پس از آتش‌بس آوریل، شاخص تنش ژئوپولتیک بلک‌راک — که تصور معامله‌گران بازار از ریسک‌های جهانی را منعکس می‌کند — به‌طور پیوسته و سریع کاهش یافت. این روند به‌خوبی توضیح می‌دهد چرا ترامپ اکنون هزینهٔ افزایش تنش با ایران را ناچیز برآورد کرده است.
نکتهٔ محوری اینجاست: بازارهای مالی تنها زمانی تنش در تنگهٔ هرمز را جدی می‌گیرند که سناریوی گسترش افقی جنگ همچنان معتبر بماند. تنش‌زدایی شتاب‌زده با برخی کشورهای عربی — به‌ویژه دیدار مقامات امنیتی ارشد امارات و ایران در ابوظبی که در ۱۱ ژوئن گزارش شد — عملاً به معنای حذف این سناریو از محاسبات بازار بوده است. با از میان رفتن تهدید گسترش افقی، ایران عملاً اهرم اصلی خود برای بازداشتن آمریکا و اسرائیل از تشدید تدریجی تنش را از دست داد.
این الگو تازگی ندارد. پیش از هر زمان که منطقه خاورمیانه به گونه‌ای ملتهب شده است که قیمت نفت بالا رفته یا بازارهای مالی آمریکا به نوسانهای قیمت نفت حساس شده است، ایالات متحده با حمایت از کشورهای عربی آنها را به سمت تنش زدایی با ایران سوق داده و ایران نیز بدون محاسبه دقیق تبعات تنش زدایی در زمین ایالات متحده بازی کرده است. شکل گیری توافق پکن میان عربستان سعودی و ایران در میانه بحران بانکی آمریکا و سفر خالد بن سلمان در آوریل ۲۰۲۵ و پس از شوک ناشی از جنگ تعرفه‌ای و شوک جنگ یمن نمونه‌ای از این اقدامات است.
بررسی وضعیت کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس در ابتدای جنگ اخیر ایران و ایالات متحده خصوصا در مارس ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که شوک ژئوپولتیک به وجود آمده برای آنها با شوک ناشی از حملهٔ عراق به کویت و متعاقب آن جنگ اول خلیج فارس قابل مقایسه است — اما این شوک تنها در بازهٔ کوتاهی (مارس و اوایل آوریل) دوام آورد و به‌سرعت فروکش کرد. همین الگو در مورد ایالات متحده نیز صادق است: تنش ژئوپولتیکی آمریکا در آغاز جنگ به سطحی معادل عملیات طوفان صحرا و سرنگونی صدام حسین رسید، اما در ماه‌های بعد به همان سرعت کاهش یافت.
نتیجهٔ این روند، جهش قیمت نفت برنت و یکی از بزرگ‌ترین حرکت‌های فصلی بازارهای کالا در تاریخ ثبت‌شده بود — اما این نیز مقطعی بود. با انتشار مکرر اخبار کاهش تنش با کشورهای منطقه و میانجی‌گری آنها برای مذاکره با واشنگتن، قیمت نفت به‌سرعت افت کرد و اثرگذاری تحرکات نظامی در تنگهٔ هرمز کم‌رنگ شد؛ روندی که به بهبود شاخص اعتماد مصرف‌کننده در آمریکا انجامید (برگشت به وضعیتی بهتر از ماه فوریه) و قطعا به تهاجمی‌ترشدن رفتار ترامپ کمک کرد.
داده‌ها نشان می‌دهند که ادعای «ماجراجویی ایران» با واقعیت‌های قابل اندازه‌گیری همخوانی ندارد. ایران نه‌تنها گام مؤثری در جهت افزایش تنش برنداشته، بلکه رفتار آن در طول این دوره در جهت مهار و کاهش تنش بوده است. مسئلهٔ اصلی جای دیگری است: کاهش تنش حساب‌نشده با شرکای منطقه‌ای، در غیاب یک راهبرد روشن برای مدیریت تشدید تدریجی خصومت‌های آمریکا و اسرائیل، عملاً بازدارندگی ایران را تضعیف کرده و زمینهٔ بازگشت جنگ را فراهم آورده است.
تجربهٔ پس از عملیات طوفان‌الاقصی درسی روشن به همراه دارد: تا زمانی که بازارهای مالی احتمال گسترش افقی بحران و جهش قیمت نفت را باور نکنند، هیچ رویداد منطقه‌ای — هر چند خطیر من جمله بستن باب المندب— نمی‌تواند التهاب واقعی در اقتصاد جهانی ایجاد کند. هر اقدامی که این سناریو را از اعتبار بیندازد، نه گام به سوی صلح، بلکه گامی به سوی جنگی بزرگ‌تر است. به نظر می‌رسد برخی سیاست‌مداران و روشنفکران ایرانی هنوز این درس تاریخی را نیاموخته‌اند.
این مقاله بر اساس تحلیلی از مهدی خراتیان تنظیم شده است. نسخهٔ اصلی در رشتهٔ توییتی منتشرشده در ۱۷ ژوئیه قابل مشاهده است.
https://x.com/MehdiKharratya/status/2078220666814521526?s=20
