این مقاله با حمایت مجموعه آروباس تهیه شده است.
برای دسترسی به مطالب تکمیلی، بهروزرسانیها و حمایت از فعالیتهای پژوهشی، از صفحه Patreon من دیدن کنید.

این روزها ایران و منطقه خاورمیانه در شرایطی بسیار پیچیده به سر میبرند. قیمت نفت امروز از مرز ۱۰۰ دلار گذشت و بار دیگر سایه نگرانی بر بازارهای مالی جهان سنگینی میکند؛ و این در حالی است که ترامپ در دستیابی به بسیاری از اهداف اولیه خود در جنگ با ایران ناکام مانده است. پرسشی که این روزها ذهن بسیاری از تحلیلگران را به خود مشغول داشته این است: چرا ترامپ، با آنکه از پیامدهای منفی آغاز این جنگ بر انتخابات میاندورهای آگاه بود، دست به آغاز آن زد؟ و چرا، با علم به عوارض مضاعف از سرگیری جنگ، شرایط را بهگونهای پیش برد که به تشدید دوباره تنشها بینجامد؟
پاسخ روشن است: ترامپ میدانست که شکستدادن ایران در شرایط عادی کار سادهای نیست؛ اما پس از مشاهده ناآرامیهای ژانویه ۲۰۲۶ در ایران و بیشبرآورد از شکنندگی جامعه ایران، بر پایه برآوردهای نادرست موساد، پا به میدان جنگ با ایران گذاشت. اکنون به نظر میرسد ترامپ در دور تازه تشدید تنشها، افزون بر ناپایداری و انشقاق در جامعه ایران، روی اختلافات درون نظام سیاسی ایران نیز حساب باز کرده است؛ اختلافاتی که میتواند در لحظات حساس، فضا را به سود او تغییر دهد.
در این مقاله نشان خواهیم داد که در نظام سیاسی ایران دستکم چهار پارادایم قابل شناسایی است که هر یک، با اصول و ارزشهایی متفاوت، مسیر جداگانهای برای پیش از توافق، حین توافق و پساتوافق ترسیم میکنند. این چهار پارادایم عبارتاند از: «نرمالیزاسیون»، «تنفس میان دو جنگ»، «تقابل دو نظم» و «ایران ابرقدرت». اختلاف میان این چهار جریان قطعاً برای واشنگتن فرصتساز و برای ایران فرصتسوز است، و ترامپ بهویژه روی کنشگری پارادایم نخست حساب ویژهای باز کرده است.

نخستین پارادایم را میتوان «نرمالیزاسیون» نامید. هواداران این رویکرد میپذیرند که جهان در حال گذار است و قدرت آمریکا نسبت به گذشته کاهش یافته، اما بر این باورند که جهان هنوز گسست معناداری از Pax Americana نداشته است. از اینرو، از نگاه این جریان، ایران چارهای ندارد جز آنکه دیر یا زود همه مسائل خود را با واشنگتن حل کند و وارد فرآیند عادیسازی شود. در باب اسرائیل نیز، این پارادایم آن را واقعیتی تثبیتشده و قدرتی برتر در ابعاد سیاسی، اطلاعاتی و اقتصادی منطقه میداند و به شکلی نهچندان آشکار از پیوستن ایران به پیمان ابراهیم، یا دستکم رفع تخاصم با تلآویو، حمایت میکند.
این جریان عمیقاً باور دارد که سطح روابط تهران با پکن و مسکو به سقف خود رسیده و هرگونه تلاش برای تعمیق بیشتر آن اتلاف وقت است. در حوزه هستهای نیز حامی سرسخت اعطای امتیازات گسترده — حتی تعطیلی صنعت هستهای — است، چراکه این صنعت را تا کنون صرفاً باری هزینهزا برای کشور میداند. این خوانش به گزارههایی چون «ترامپ معاملهگر» و امکان جداسازی راهبردی میان اسرائیل و ایالات متحده دل بسته و بر محدودیتهای اقتصادی، سیاسی و نظامی ایران در قیاس با آمریکا و اسرائیل تأکید فراوان دارد؛ پیش از جنگ اخیر، این جریان کمترین شانسی برای پیروزی، یا حتی عدم شکست مطلق ایران در برابر آمریکا، قائل نبود. در سطح منطقهای، این جریان با هرگونه تنش با همسایگان — بهویژه عربستان و امارات — مخالف است و از هر فرصتی برای بهبود روابط با آنان استقبال میکند. علاوه بر این، این جریان حساب ویژهای روی شکافهای درون حزب دموکرات و جمهوریخواه باز کرده تا از آنها در راستای تأمین منافع بلندمدت ایران بهره ببرد. حتی درباره تنگه هرمز، این پاردایم هرچند اثربخشی انسداد آن را در جنگ اخیر میپذیرد، اما معتقد است ایران باید در راستای «اعتمادسازی» جهانی هرچه زودتر شرایط تنگه را به وضع پیشین بازگرداند.

پارادایم دوم را میتوان «تنفس میان دو جنگ» نامید. این جریان تخاصم بلندمدت میان ایران و آمریکا را مفروض میگیرد و معتقد است باید از هر فرصتی برای تنفس و بازسازی توان، پیش از فاز بعدی تقابل، بهره جست. این جریان، برخلاف پارادایم نخست، همچنان وضعیت کشور را عمدتاً از دریچه رابطه جنگ و صلح با آمریکا و متحدانش (بهویژه اسرائیل) ارزیابی میکند و در عمل نقش چندانی برای دیگر قدرتهای بزرگ قائل نیست. هرچند به ارتقای روابط با پکن و مسکو باور دارد، بر این نظر است که نخست باید تکلیف جنگ و صلح با آمریکا روشن شود و سپس، بهشکلی سری و نه موازی، تکلیف روابط با دیگر قدرتها.
در حوزه هستهای، این خوانش معتقد است ایران در تقابل با آمریکا و اسرائیل نیازی به تغییر دکترین هستهای موجود ندارد، اما باید تا حد امکان از امتیازدهی در این حوزه بپرهیزد. این جریان بنای خود را بر بیاعتمادی کامل به وعدههای آمریکا و ترامپ گذاشته و نسبت به اثربخشی بهرهبرداری از شکافهای آمریکایی پیرامون پرونده اسرائیل نیز بدبین است. با این حال معتقد است ایران، با وجود توان سیاسی، اقتصادی و نظامی بهمراتب محدودتر از آمریکا، از مزیتهای ژئوپولیتیک منحصربهفردی برخوردار است که در ترکیب با دکترین دفاع نامتقارن میتواند بازدارندگی مؤثری پدید آورد. در سطح منطقهای، این پارادایم اعتماد اندکی به کشورهای عربی — قطر، عربستان و امارات — دارد، اما بر این باور است که با استفاده از اهرمهای سخت میتوان، مستقل از آمریکا و اسرائیل، به توافقی پایدار با آنان رسید و در بلندمدت از منافع این روابط، یا لابی آنها در واشنگتن، در حد ضرورت بهره برد.

سومین پارادایم، «تقابل دو نظم»، همه تحولات اخیر را از منظری کلگرا و نظممحور میبیند: رقابت قدرتهای بزرگ برای تثبیت نظم جهانی مطلوب خود، و رقابت راهبردی ایران و اسرائیل برای تثبیت نظم منطقهای حول هژمونی خویش. از نگاه این جریان، تقابل ایران با ایالات متحده و رژیم اسرائیل کمتر ریشه در تضادی ایدئولوژیک و قابلحل دارد و بیشتر محصول جبری ژئوپولیتیک و تاریخی — در امتداد رفتار دیرینه بریتانیا و طبقه حاکم آتلانتیک در تضعیف یکپارچگی ارضی ایران — است که با تشدید رقابت قدرتهای بزرگ عمیقتر شده است.
برخلاف دو پارادایم پیشین، این جریان معتقد است رقابت میان نظمهای «مبتنی بر قواعد» و ظهور جهانی چندقطبی، همراه با گسترش کریدورها و ائتلافها، فرصتهای بینظیری برای ارتقای روابط ایران با مسکو و بهویژه پکن فراهم آورده که تهران در بالفعلکردن آنها بهشدت کوتاهی کرده است. در حلوفصل منازعه اخیر، این پارادایم بر آن است که تثبیت شرایط کشور از تثبیت یک «نظم» پیرامون تهران میگذرد؛ نظمی که باید نسبت خود را هم با نظمهای مدنظر پکن و مسکو و هم با نظم مبتنی بر قواعد آمریکایی تعریف کند، بهگونهای که آسیبهای اقتصادی و امنیتی به حداقل برسد. از اینرو، تثبیت نظم پساجنگ نیازمند تعاملی موازی — و شاید حتی مقدم، از حیث زمانی و رتبه — با چین، در کنار مذاکرات با آمریکاست.
در حوزه هستهای، این پارادایم به دلیل اهمیتی که برای نظم جهانی در حال گذار و افزایش آنارشی در روابط بینالملل قائل است، خواستار تغییر دکترین هستهای ایران است؛ هرچند این تغییر را مشروط به مقدماتی در حوزه اطلاعات و ضداطلاعات و یارگیری از میان قدرتهای اتمی صاحب حق وتو میداند. در حوزه بازدارندگی متعارف نیز معتقد است دریافت سلاحهای «تغییردهنده بازی» از قدرتهای بزرگ نیازمند گفتگوهای راهبردی و همسویی میان «استراتژی بزرگ» تهران با پکن و مسکو است — نه به معنای رابطه متروپل-قمر، بلکه تعمیق همسویی منافع ملی مشترک.
در سطح منطقهای، این جریان به دلیل نگاه نظممحور و کلگرای خود، حساسیت بسیار بیشتری نسبت به مهار اسرائیل، حفظ بازدارندگی شبکهای، عناصر محور مقاومت، و دکترین «وحدت ساحات» دارد، و مسئله «ژئوپولیتیک شیعه» برایش موضوعیت جدی دارد. این پارادایم نظم و هژمونی را صرفاً از دریچه نظامی و رئالیستی نمیبیند، بلکه آن را در معنای موسع گرامشیایی — اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی — میفهمد؛ از همین رو اهرم قیمت نفت و تنگه هرمز را ابزاری برای فشار بر قدرتهای جهانی تئوریزه میکند.
این جریان شکافهای موجود در حزب دموکرات و جمهوریخواه پیرامون مسئله اسرائیل را واقعی میداند و آن را ناشی از شرایط جهانی در حال گذار و محدودیتهای آمریکا در حمایت از یک «شریک پرخرج» در عصر رقابت با چین میبیند. با این حال، بهرهبرداری از این شکافها را منوط به یارگیری از قدرتهای بزرگ میداند، چراکه تداوم اعتبار گزاره «شریک پرخرج» در گرو تابآوری ایران و عناصر محور مقاومت است، با پشتوانه کمکهای نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی قدرتهای بزرگ. از سوی دیگر، این خوانش نقش لابی اسرائیل در جهتدهی به سیاستهای آمریکا را بسیار پررنگ ارزیابی میکند — چراکه اسرائیل را فراتر از یک کشور، مقدمهای برای نظم Pax Judaica میبیند — و از اینرو معتقد است، هرچند گفتگو با جریانهای ترقیخواه دموکرات یا انزواگرای جمهوریخواه ممکن است به کاهش تنش بینجامد، دریافت منفعت اقتصادی بلندمدت از آمریکا، با توجه به نفوذ لابی اسرائیل، عملاً ناممکن است.
این پارادایم، همانند جریان دوم، به محدودیتهای ایران بهعنوان یک قدرت منطقهای اذعان دارد، اما معتقد است در صورت داشتن طرحی ایجابی برای نفوذ منطقهای، یارگیری از قدرتهای بزرگ، و بهرهگیری از مزیتهای جغرافیایی، ایجاد بازدارندگی در برابر آمریکا ممکن است. در قبال کشورهای عربی، این پارادایم کاهش تنش را منوط به میزان هضمشدگی این کشورها در نظم آمریکایی-اسرائیلی میداند؛ از اینرو نسبت به امارات، به دلیل عضویت در ائتلاف I2U2 و پیوندهای گسترده با اسرائیل، بدبینی جدی دارد و هرگونه تنشزدایی بیجا با کشورهای خلیج فارس را دارای تبعات سنگین برای ایران، ژئوپولیتیک شیعه و بازدارندگی شبکهای میداند. از نگاه این جریان، هرگونه تنشزدایی باید با میانجیگری چین و روسیه و بر پایه ابتکاراتی از پیش آماده صورت گیرد؛ در غیر این صورت، در نهایت به سود تثبیت نظم آمریکایی تمام خواهد شد. درباره تنگه هرمز نیز، این پارادایم معتقد است اهرم تنگه، هرچند در تعیین سرنوشت جنگ اخیر و احتمالاً جنگهای آینده مؤثر بوده، اما باید بهتدریج در قالب یک «نظم جدید» نهادینه شود و نباید در استفاده از آن یا برآورد منافع اقتصادیاش زیادهروی کرد؛ ایران میتواند (و میتوانست) برای عبور کشتیها با هر کشور بهطور جداگانه وارد مذاکره شود.

چهارمین و افراطیترین پارادایم، «ایران ابرقدرت»، قویاً بر این باور است که ظرفیتهای درونی ایران برای تقابل با ایالات متحده فینفسه کافی است و ایران — بهویژه پس از جنگ اخیر و با تکیه بر مزیت تنگه هرمز — میتواند به تمامی خواستههای خود در برابر دشمنان دست یابد. این جریان، هرچند قائل به تغییر در نظم جهانی است، در عمل موضع ایجابی محکمی درباره توسعه روابط راهبردی با چین و روسیه ندارد و محور اقدامات خود را تقابل مستقیم با ایالات متحده قرار داده است.
در حوزه هستهای، این پارادایم به کوچکترین انعطافی در برابر آمریکا باور ندارد و از تغییر دکترین هستهای نیز دفاع میکند. درباره تنگه هرمز نیز معتقد است این تنگه ابزاری بسیار کارآمد برای تنظیم رفتار کشورهاست و میتوان با این اهرم تمام خواستههای ایران را محقق ساخت. این جریان، همانند دو پارادایم پیشین، به محور مقاومت حساسیت بالایی دارد و از منظری ایدئولوژیک و امتگرا، و با نگاهی یکپارچه به عناصر آن، مینگرد؛ اما در عین حال برای محدودیتهای اقتصادی، سیاسی و نظامی ایران وزن اندکی قائل است و باور دارد ظرفیتهای درونی کشور برای تقابل با قدرتهای بزرگ تا حد قابلتوجهی کافی است — هرچند به روابط خارجی با مسکو و پکن نگاهی مثبت دارد، آن را در اولویت قرار نمیدهد. در قبال همسایگان نیز سیاست همسایگی را میپسندد و تنها در صورت اقدام آشکار و محرز آنان علیه منافع ملی ایران به افزایش تنش رأی میدهد، چراکه معتقد است ایران بهقدر کافی قوی است که بتواند خباثتهای همسایگان را نادیده بگیرد. این جریان، در نهایت، نسبت به هرگونه گزارش درباره شکاف میان واشنگتن و تلآویو، یا میان دو حزب آمریکایی پیرامون پرونده جنگ ایران و اسرائیل، عمیقاً بدبین است و تقریباً تمام این اخبار را نوعی جنگ زرگری و عملیات فریب ارزیابی میکند.

این چهار پارادایم مسیرهای متفاوتی را برای نیل به یک توافق پایدار پیشنهاد میدهند. پارادایم نخست، به دلیل خوشبینی به نظم آمریکایی، به دنبال مذاکرات جامع با ایالات متحده و اعطای امتیازات گسترده در تمامی حوزهها به واشنگتن است؛ هرگونه افزایش تنش را تقبیح میکند و از وساطت میانجیهای مورد تأیید و تحت کنترل آمریکا، نظیر پاکستان، قطر و امارات، بهشدت دفاع میکند. پارادایم دوم، بهرغم بدبینی شدید به ایالات متحده، به دلیل نگاه غیرسیستمی به جنگ و پساجنگ، عملاً چشماندازی روشن در جهت «تغییر نظم» درونی و بیرونی ایران ندارد و از همین رو در شرایط صلح و آتشبس ناخودآگاه با دستورکارهای جریان نخست همراه میشود، مگر آنکه به این جمعبندی برسد که جنگ اجتنابناپذیر است. از همین رو، ترکیب این دو پارادایم کشور را به سمت رویکردهایی چون تکرار تجربه قرارداد الجزایر سوق میدهد؛ قراردادی که یک طرف آن ایران است و طرف دیگر ایالات متحده.
پارادایم سوم، به دلیل اصالتدادن به مسئله «نظم»، به دنبال برنامهای مدون برای خروج از نظم مبتنی بر قواعد و ایجاد رابطه راهبردی با پکن و مسکو است. این جریان به مذاکره با آمریکا تنها در حد «کنترل تنش» بها میدهد و معتقد است تضمین امنیت و توسعه ایران جز از طریق ارتقای روابط تهران با پکن و مسکو ممکن نیست؛ از اینرو، بهجای مذاکرات جامع با آمریکا، مذاکرات جامع با چین و روسیه را توصیه میکند. این جریان برای فرونشاندن آتش جنگ به ایجاد یک «توافق هلسینکی خاورمیانهای» باور دارد که در آن قدرتهای بزرگ باید حدود حوزه عمل خود را در این منطقه بازتعریف کرده و آن را به رسمیت بشناسند. گرهخوردن استراتژی بزرگ ایران با چین، در برابر گرهخوردن منافع بلندمدت کشورهای عربی با منافع ایالات متحده، ضمن حفظ امکان زیست مسالمتآمیز ایران و کشورهای عربی، از طریق چنین توافقی ممکن است؛ مشروط بر آنکه پکن و واشنگتن به این نتیجه برسند که راهی جز مذاکره و بازتعریف حوزه عمل خود در این منطقه حساس ندارند. این پارادایم، به دلیل پیچیدگی و جوانبودنش، از حیث تعداد وفاداران در اقلیت محض است و تا کنون در جهتدهی به سیاستهای کلان کشور موفقیت محدودی داشته است. پارادایم چهارم بر این باور است که تواناییهای درونی ایران برای یک تقابل بلندمدت با واشنگتن کافی است و از همین رو، کمتر از جریان سوم، به دنبال تعمیق درهمتنیدگی ژئواکونومیک و ژئوپولیتیک با پکن و مسکو است.
با توجه به قدرت بالای جریان نرمالیزاسیون، ترامپ، با علم به امکان شکست راهبرد فشار نظامی بر ایران، روی کنشگری این جریان قمار کرده است؛ جریانی که سرانجام ایران را به هضم در نظم مبتنی بر قواعد متمایل خواهد کرد، وفاداران پارادایم دوم را در افزایش هزینههای جنگ برای واشنگتن مردد خواهد ساخت، کنشگران پارادایم سوم را به حاشیه خواهد راند، و حامیان پارادایم چهارم را نیز سرکوب خواهد کرد. باید دید آیا اینبار شرایط به سود ترامپ رقم خواهد خورد، و قمار ترامپ این بار به سودی بزرگ خواهد رسید، یا آنکه حامیان پارادایمهای دوم، سوم و چهارم سرانجام حول محور ایجاد نظمی نوین در امنیت و توسعه ایران ائتلاف خواهند کرد؟