
نوزده_ مستِ مست... از حال خود بیرون شدهام؛ انگار باز نوزدهسالهام و بعدتر وقتی به خود میآیم که میبینم او سخنرانیاش را آغاز کرده است؛
با همان تقسیم ماهرانۀ نگاهش در میان جمع سخن میگوید، به آهنگ پر طنین صدایی که در آن فضای نسبتاً کوچک، خرابی نه بسیار غیرطبیعی و نامعمول بلندگوها را نیز جبران میکند؛ همراه با همان چرخشدادنهای اقناعگر دست راستش در جهت احتجاج و تصریح بر صحت گفتار خویش...
تصمیم گرفتهام که بمانم و در آخر جلسه، جرأتمندانه و رسمی- به خاطر ارائۀ آن مطالب ارزشمندی که خواهد گفت- از او تقدیر و تشکّر به عمل آورم، مطابق حال و مقام و در حد شأن یک استادیار کهنهکار و دهسالۀ یک دانشگاه روستایی دور از مرکز خاورمیانهای، و با رعایت سلسله مراتب و عنایت به رتبه و درجۀ او- که به واسطۀ ریاست جلسه، استاد تمامِ دانشکدۀ فلسفه در دانشگاه جامع بازل سوئیس معرفی شد.
حداقل به این بهانه میتوانم خود را قانع کنم که بیشتر ببینماش و شاید از فاصلهای نزدیک، شخصاً و رودررو با او حرفی بزنم.
قطعاً اگر چون همکاران خود، عملگرا بودم و سوداگرانه حساب سود و زیان خود را نگاه میداشتم، چندان طبیعی و معقول نمینمود هیچیک از تصمیمات اخیرم؛ یعنی گذراندن یک روز کامل کاری- که میتوانست صرف پژوهشها و سایر مسئولیتهای دانشگاهی مرتبط با ترفیع و ارتقاء شود- در جلسه ای که حضور تماموقتش حتی دریافت وجهی هم در پی نداشت...
حتی من غافل سرگردان نیز، شاید اگر جادوی آن التفات ناگهانی ساده و غریب- که سادهدلیهای روزگار جوانی را بهخاطرم میآورد- نمیبود، پس از چندی بر آشفتگیهایم غلبه میکردم و به کسالت زندگی نکبتبار دانشگاهی خود باز میگشتم تا باقی وقت خود را به شرکت در نشستهای کوتاه مدتتری اختصاص دهم که گواهیهای کتبیشان به پر کردن یک ردیف از ستونهای خالی همیشه طلبکار فرمهای سالیانۀ گزارشهای اجباری، کمک خواهد کرد...
ولی اینک، مصمم بودم که با تأمل و دقت، صبورانه و دانشجویانه با تمام وجود به سخنرانی او گوش سپارم، که دربارۀ وضعیت مرزیِ مرگ از دیدگاهِ یاسپرس[1] سخن میگوید و از ترس آگاهیهای اگزیستانسیال[2]، که در نتیجۀ دیدارِ مرگ دیگران حاصل میشود، و دلهرۀ مرگ و درماندگی برخاسته از آن را ایجاد میکند.
بعد به مفهوم مرگآگاهی انسان از دیدگاه هایدگر[3] میپردازد که نتیجهاش زندگی بامعنا است؛ آن گاه ادعا میکند که مرگآگاهی در زمان نیست و در بیزمانی است که حضور مییابد، ولی دلهره، امری ممتد و زمانمند است...
آن چه را میگوید من نیز کمابیش در کتابها خواندهام...
البته تا جایی که ناگاه یک لحظه به طور نامحسوس آهسته سرمیچرخاند و مرا مینگرد؛ با نگاهی که تیرهرنگ مینماید در نورِ مبهمِ چراغهای حبابدارِ سقف آن اتاق که پنجرههایش را بسته و پردههایش را فرو افکندهاند؛ برای محافظت در برابر تابشِ مایلِ نورِ در آن بیگاهِ خزانی... و میگوید با آهنگی آرامتر از قبل...:
« اما اگر کسی از آن سوی مرزهای مرگ به شما بازگردد، شما نیز دوبار زندگی خواهید کرد... و فقط در اثیرِ فضای برزخی مرگ و حیات است که دوبار زندگی خواهید کرد؛ و فقط دو بار...
بازگشتِ آن دیگری از مرگ، میتواند پایان دلهرۀ نیستی باشد یا عبور شما از حیات به وضعیت مرزیِ مرگ و جاودانگی...»
و قطعاً من نیز میفهمم که این جملات غیر فلسفی است؛ و مانند یک بیمار دچار هذیانِ پارانویا[4]حس میکنم که مخاطب او در این سخن فقط من هستم؛ شاید چون در تمام مدّت سخنرانی خود، با وجود مهارت آشکارش در پراکندنِ عادلانۀ نگاه میان حاضرین، جز همان یکبار به من نگاه نمیکند.
نمیدانم شاید او هم مثل من، خیلی دربارۀ این حضور مشترک، احساس راحتی نمیکند. شاید میداند که هدف من از آمدن به اینجا، قطعاً شنیدن نظریات فلاسفۀ اگزیستانسیالیست و پدیدارشناسان، در بابِ مرگ نبوده است؛ و میخواهد به من مجال دهد تا بیدغدغه و آسوده، اورا هر قدر که بتوانم در پس ایام دراز فراق، تماشا کنم؛
شاید هم میگریزد از همۀ آن پرسشهایی که احتمالاً به یک نظر در چشمم خوانده است...
در هر حال، هر چه که هست، ادامۀ سخنرانیاش به همان طریق عادی مورد انتظار برمیگردد و به دقت و مشروح نظرات شوپنهاور[5] و کییر کهگور[6] و اروین یالوم[7] را در مقولۀ مرگاندیشی، شرح و مقایسه میکند.
و من برای نخستین بار از دو ساعت قبل بدینسو، تکیه میدهم به پشتی نامیزان صندلی سخت چوبین و چشم برمیگیرم از او، تا به معنای تنها جملات بیمنطقی که از او شنیدهام فکر کنم و بیهوده میافتم به یاد کابوس زیرزمین و ساختمانهای ویران و آن ماهی نیمهجان و راهپلههایی که مدام تنگتر میشود و راه نفسم را میبندد... (ادامه دارد)
[1]- Karl Jaspers کارل تئودور یاسپرس (۲۳ فوریه ۱۸۸۳–۲۶ فوریه ۱۹۶۹)، روانپزشک و فیلسوف اگزیستانسیالیست آلمانی بود.
[2] - اگزیستانسیالیسم یا هستیگرایی یا باور به اصالت وجودExistentialism) ) اصطلاحیست که به کارهای فیلسوفان مشخصی از اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم اعمال میشود که با وجود تفاوتهای مکتبی عمیق در این باور مشترکند که اندیشیدن فلسفی با موضوع انسان آغاز میشود نه صرفاً اندیشیدن موضوعی. در هستیگرایی نقطه آغاز فرد به وسیلهٔ آنچه «نگرش به هستی» یا احساس عدم تعلق و گمگشتگی در مواجهه با دنیای به ظاهر بیمعنی و پوچ خوانده میشود مشخص میشود.
[3] - مارتین هایدِگِرMartin Heidegger) ) (زاده ۱۸۸۹ - درگذشته ۱۹۷۶) یکی از معروفترین فیلسوفان قرن بیستم بود. او با شیوهای نوین به تأمل دربارهٔ وجود پرداخت.
[4] - بدگمانی (Paranoia) در تعریف عام آن، غریزه یا فرایندی از فکر است که تحت تأثیر اضطراب یا ترس به حالتی غیرمنطقی و وهم آلود در می آید. افراد پارانوئید معمولا فکر می کنند که دیگران برای آزار و اذیت آنها می کوشند و یا فکر می کنند که دیگران به دنبال توطئه علیه آنها هستند.
[5] - Arthur Schopenhauer (۱۷۸۸–۱۸۶۰ میلادی) فیلسوف آلمانی پرنفوذ تاریخ در حوزه اخلاق، هنر، ادبیات معاصر و روانشناسی جدید است.
[6] - سورن کییرکگارد(Søren Kierkegaard) (۱۸۱۳–۱۸۵۵) فیلسوف مسیحی دانمارکی؛ به او لقب پدر اگزیستانسیالیسم را دادهاند.
[7] - Irvin David Yalom متولد ۱۹۳۱، روانپزشک وجودگرا و نویسنده آمریکایی است.
قسمت بعد
قسمت قبل