
دوازده_ در این سالها، آنقدر با میکائیل گفت وگوی ذهنی بیپاسخ داشته ام و حتی گهگاه پاسخهای فرضی او را در حالات میان خواب و بیداری تصوّر کردهام، که دیگر نمیتوانم به همان تمهیدات قدیمی متوسّل شوم برای تسلّای خویش...
طی آن روزهای طولانی آغاز هفتۀ کاری، با همۀ بیصبری و تردید و بیحوصلگی و کوشش صادقانهام برای آن که، طبق انتظار دانشجویانم مهربان باشم و بنابر توقعات خودم، وظایف روزمره را با حداکثر دقت انجام دهم، میبینم که قدری سختگیر و بهانهجو شدهام...
آخر وقت روز یکشنبه، درست ساعت 5 بعد از ظهر، در پاسخ به دانشجوی جسوری که معمولاً با همدلی تلقیاش کردهام، و اینک دارد دربارۀ نبوغ مدعّای سادهای را مطرح میکند، مبنی بر اینکه تاریخ صرفاً محصول استعداد نوابغ است، با لحن صدایی پایین، ولی به تلخی میگویم:
- با شما موافق نیستم. اتفاقاً بر آنم تاریخ تمدن بشری، حاصل دسترنج مردمان فروتنی است، که هرگز اثری و حتی نامی از خود باقی نگذاشتهاند، نه آن نوابغ دور از دسترسی که آنقدر خودشیفتهاند، که حتی هرگز درنمییابند این حقیقت ساده را که واقعاً نابغه نیستند...!
و البته خیلی زود از گفتار خود پشیمان میشوم؛ چون چهرۀ منفعل و آزرده و کمی شرمسار آن پسر معمولاً مهاجم را میبینم و لبخند طعنهآمیز و یکسویهای را که بر لب یکی دو دختر درسخوانتر ردیف جلویی ظاهر میشود و آشکارا مشهود است که طعم طعنۀ تلخ و سرمای برندۀ کنایه را در کلام من حس کردهاند و دارند آهسته و رضایتمندانه سری تکان میدهند؛ به خودم نهیب میزنم که اگر بخواهم چیزی از من بیاموزند، قطعاً نباید رنجیده خاطرشان کنم... بهخصوص به این روش غیر منصفانه و نابرابر و از سر بیحوصلگی و بیقراریهای دل دیوانۀ خودم... پس بلافاصله میگویم:
- معذرت میخواهم... نظرات من در حال حاضر چندان صائب نیستند... شاید حق با شما باشد... اگر بمن اجازه دهید، باید بیشتر در این مورد فکر کنم...
هر چند کجخلقیهایم در کلاس «فلسفۀ هنر جدید» هم ادامه مییابد... به کلاس تقریباً خالی که اغلب واکنشی در من نمیانگیزد، نگاهی طولانی میاندازم و- در کمال شگفتی خودم- به آن سه دانشجویی که از جماعت پانزده نفری گروه حاضر شدهاند، باخردهگیری نامعمول و نوظهوری تذکر میدهم تا به دوستان خود بفرمایند که شایسته است مسئولیت تمامی تصمیمات خود را بپذیرند و به عهده گیرند تا دربارۀ امتیازات آخر نیمسال، کمتر گلهمند باشند...
و بعد- بنابر طبیعت ذاتی خود که اغلب در پی جلب رضایت دیگران است- باز سخت شرمسار میشوم، درست پس از آن که آن سه دختر دانشجو، غرق در سکوتی همدلانه همراه میشوند با تمام پرسش و پاسخهایی که از سر خستگی با وسواسی ملانُقَطی، بدیشان املاء میکنم و یادداشت برمیدارند... و حتی یکی از ایشان جهت اعتذار و به اعتراف میگوید که اگر کنفرانس هفتۀ گذشته را نتوانسته در حد انتظار ارائه کند، به علت بدحالی مادرش پس از عمل قلب بوده و اینکه تا صبح در کنار او بیدار مانده...
بیاختیار به هفتۀ گذشته فکر میکنم که هنوز ایمیل دهشتناک سخنرانی میکائیل بدستم نرسیده و حالم عادی بود... و به یاد میآورم که بنابر عادت تشکر و تقدیر کرده بودم از این دانشجو، بخاطر آن سخنرانی کمتر از حد انتظارش...
دلم برایشان میسوزد که جواناند و باید از من عذرخواهی کنند، چون نمیتوانند فلسفۀ جریان اکسپرسیونیسم انتزاعی[1] را بهخوبی من توضیح دهند... برای هرسهشان دلم میسوزد... بخصوص برای این یکی که رگهای گردن مادرش تا صبح درد میکرده...
غمی سنگین روی قلبم فشار میآورد... میفهمم که چشمهایم در پشت شیشههای عینک خیس شدهاند... از هرسه نفرشان عمیقاً عذرخواهی میکنم... میگویم:
- «مادر از همۀ این بازیها که من بهخاطر اعتباریات این عالم بیمعنا برسرتان میآورم، مهمتر است... و حتی من که دیرزمانی مادر نداشتهام، نیز این را خوب میدانم که مادر بودن اعتباری نیست، مثل استاد بودن...
مرا ببخشید که امروز تلخ و زیادی جدی بودم... اگر دقیقتر بخواهم بگویم، نه تنها درس فلسفۀ هنر مدرن ، که کل زندگی چندان جدی نیست... لطفاً عذرخواهی مرا بپذیرید... هر چند همواره سعی میکنم تا قضاوت نکنم ولی گاهی از دستم در میرود!...»
فقط نگاهم میکنند... با آرامش و خونسردی جوانان امروزی؛ طوری که انگار هیچ چیزی متعجبشان نمیکند...
انگاری عذرخواهیام را پذیرفتهاند...
ولی آخر ساعت یکی از ایشان، که دختر بلندقامت سبزه چهرهای است، با عینکی ذرهبینی- که همیشه احساس می کنم برای صورت ظریفش زیاده سنگین است- به راحتی و صراحت میگوید:
«استاد! امروز احوالتان خوش نیست!»
میپرسم: «یعنی اینقدر واضح است؟»
پس از چند لحظه تردید و البته به اصطلاح امروزیها میگوید:
- «البته نمیخواهم انرژی منفی بدهم، ولی بیمار بهنظر میرسید...»
میگویم:
- «از دقت نظر شما تشکر میکنم...و متأسفم که احساس کسالتم را با خود به کلاس آوردهام...»
و دیگران هم با سکوت گرم و مخملیشان دلداریام میدهند...
به اتاقم که برمیگردم، سخت نیازمند آنم که نوای آداجیو در سل مینور را بشنوم و گریه کنم بر خاطرۀ سختگیری خود نسبت به دختری که تا صبح نخوابیده و گردن دردناک مادر بیمارش را- که در نقاهت پس از جراحی قلب بیقراریها کرده- نرم و مهربان و دلجویانه نوازش داده تا رنج او را اندکی تسکین بخشیده باشد...
و راستی گریه میکنم... هنگام اذان... همچنان که صلا میدهد قطعۀ آداجیو...
بعد یکباره کسی در اتاقم را محکم میکوبد و بلافاصله میگشاید و دو پسر جوان در برابرم ظاهر میشوند که به ظاهر سرشارند از نیروی لایزال حیات و از من پرسشی دارند... نشانی اتاق همکاری را می پرسند...
باحوصله و دقیق پاسخشان میگویم؛ و لبخند میزنم؛ به همانحالتی که غافلگیرم کردهاند، با دو چشم اشکآلود- احتمالاً با چهرهای شبیه ژوکوند...
فکر میکنم که هر کدام در خانه مادری دارد که میتواند یک شب را تا صبح در کنارشان با قلبی مجروح درد بکشد... در حالی که من خودخواهانه، مشغول حسرت بُردنم بر جوانیهایی که در جست وجوی حقیقتی ناممکن و ناپایدار هدر دادهام به بیحاصلی و بوالهوسی[2]...
(ادامه دارد)
[1] -Abstract Expressionism یک جریان هنری مدرن
[2] - عمر بگذشت به بیحاصلی و بواالهوسی// ای پسر جام میام ده که به پیری برسی (حافظ)
قسمت بعد
قسمت قبل